Tehran həm qədim keçmişə malik olan, həm də paytaxt kimi nisbətən qısa tarixçəyə sahib bir şəhərdir. Bir tərəfdən tarixdə Rey şəhərini mühüm strateji və idarəetmə mərkəzlərindən biri kimi görürük, digər tərəfdən isə ona bitişik olan Tehranı Səfəvilər dövründə, xüsusilə l Şah Təhmasib zamanında hicri 961-ci ildə müşahidə edirik ki, tədricən genişlənməyə başlayır, orada saraylar və karvansaralar tikilir və nəhayət Ağa Məhəmməd xan Qacar onu “məmaliki-məhrusə”nin paytaxtı kimi seçir.

Bu gün Tehran metropolunun cənub hissəsində yerləşən və faktiki olaraq Tehran şəhərinin bir hissəsi sayılan qədim Rey şəhəri keçmişdə müstəqil bir mərkəzə malik olub. Lakin tarixi proseslər və Tehran şəhərinin tədricən genişlənməsi nəticəsində onun şəhər quruluşuna və kimliyinə daxil olub. Buna görə də tarixi mənbələrdə “qədim Rey”dən bəhs edildikdə, məqsəd zamanla adı və mərkəzliyi dəyişmiş bu günkü Tehran bölgəsinin tarixi və coğrafi sahəsidir.

Arxeoloji kəşflər göstərir ki, Rey şəhəri miladdan minilliklər əvvəl insan yaşayış məskəni olub. Bu kəşflər 1348-ci ilə aiddir və şəhərin tarixini üç min iki yüz il əvvələ aparır. O tarixə qədər bu torpaqlara hələ heç bir ariyalının ayağı dəyməmişdi. 1393 və 1394-cü illərdə aparılan qazıntılarda isə qəzetlərdə daş alətlərlə birlikdə insan skeletlərinin tapıldığı barədə xəbərlər oxuyuruq.

Tarixə nəzər saldıqda Reyin genişlənməsini bugünkü Tehrana qədər izləyirik. Rey şəhəri mühüm siyasi tarix keçirmişdir. Tehran və Reyin yerli türklərinin tarixi Qəznəvilər və Səlcuqlar dövrünə, hətta daha qədim zamanlara gedib çıxır. Tehran ətrafında baş verən hadisələr bir sıra tarixi kitablarada qeyd edilmişdir, o cümlədən İbn Bəlxinin “Farsnamə” əsərində (hicri VI əsr). Bununla belə qəbul etmək olar ki, Tehran Rey ilə Əlborz dağlarının ətəkləri arasında yerləşən bir kənd olmuşdur.

İslamdan sonrakı dövrdə Səlcuq sultanları tərəfindən seçilmiş əmirlərin əksəriyyəti Reyi öz paytaxtları kimi seçirdilər. Onlardan biri də Səlcuq əmirlərindən İnanc Bəy idi ki, Reyin hökmdarı olmuş və Sultan Səncərə qarşı üsyan etmiş, lakin məğlub olub. Reydə yerləşən Sultan Toğrul Səlcuqinin qülləsi bu gün də qalmaqdadır və bu bölgənin Səlcuq türkləri dövründəki əhəmiyyətini göstərir. Şah Əbdüləzimin türbəsi də bu bölgədə yerləşir. Tehranın ilk şəhər divarı Şah Təhmasib dövründə tikilib. O, yeni binaların tikilməsini əmr etmiş və hicri 971-ci ildə Tehranda Qurandakı surələrin sayına uyğun olaraq 114 bürcün tikintisi başlanıb.

Əfqanların Tehranı ələ keçirmək üçün hücumu zamanı şəhər əhalisinin müqaviməti ilə qarşılaşdılar və Nadir şah onları yalnız Tehrandan deyil, Xorasandan da çıxara bildi. Lakin buna baxmayaraq, o dövrdə Tehranın əhəmiyyəti Rey ilə müqayisədə çox az idi, ta ki Qacarların paytaxtı seçilənədək.

Ağa Məhəmməd xan Novruz günü 1164-cü ildə Tehranı paytaxt seçdi və elə bu şəhərdə tac qoydu. Bu şəhərin paytaxt seçilməsi ilə onun kəmiyyət və keyfiyyət baxımından inkişaf prosesi dəyişdi. Məhz bu dövrdən etibarən saraylar və böyük binalar tikildi və şəhər böyük bir mərkəzə çevrildi. 1164-cü ildə Tehranın əhalisi təxminən 15 min nəfər idi. Bu əhali 1384-cü ildə 7 milyondan çox olmuş və bu gün 10 milyondan artıqdır. Şəhərin sahəsi də 730 kvadrat kilometrdən çoxdur.

Qacar şahının Tehranı paytaxt seçməsinin bir neçə səbəbi var idi. Onların ən mühümü Veraminin məhsuldar torpaqlarına yaxın olması və Savəcbolaq ellərinin yerləşdiyi əraziyə yaxınlığı idi. Bundan əlavə Veramində yaşayan ellər, yəni onun tərəfdarları Tehran ətrafında məskunlaşıblar. Belə ki, Came-Cəm kitabında (Mötəmidüddövlə Fərhad Mirzə) yazıldığına görə Nasirəddin şah dövründə Tehranın əhalisi 150 min nəfərə çatmışdı və o (Nasirəddin şah) Tehranın abadlaşdırılması və genişlənməsində böyük pay sahibi olub (əlyazma, 137, 605). Bundan sonra Nasirəddin şah dövründə yeni hasarların tikilməsi və xəndəklərin qazılması ilə Tehranın sahəsi bir neçə dəfə artdı və şəhərin ölçüsü üç yarım fərsəxə çatdı və 12 darvaza vasitəsilə ətraf mühitlə əlaqə saxlayırdı. Bu darvazalar bu gün binaları qalmamış olsa da adları hələ də mövcuddur.

Bunlar aşağıdakılardır:

Dövlət, Yusifabad və Şimiran darvazaları (şimalda)

Xorasan, Dolab və Duşan Təpə darvazaları (şərqdə)

Bağşah, Qəzvin və Gömürk darvazaları (qərbdə)

Qar, Xaniabad və Əbdüləzim darvazaları (cənubda)

Tarixin bütün dövrlərində bu bölgənin sakinlərini türklər təşkil etmişdir; istər Səlcuqlar dövründə, istərsə də ondan əvvəl. Bu proses bu günə qədər davam etmişdir və indiyədək Tehrandakı türklərin çoxluqdan düşdüyü görülməyib. Hətta digər İran xalqlarının Tehrana köç etməsi belə şəhərin demoqrafik tərkibini yenə də türklərin xeyrinə artırıb.

Tarixi mənbələrə əsasən, qədim Rey və Tehranın əhalisi türk dilində danışırdı və onların danışıq forması Tehran ətrafındakı şəhərlərdə, eləcə də Qəzvin, Həmədan, Save, Ərak, Qum, Şəhriyar və Dəmavənd türklərinin danışdığı ləhcəyə yaxın idi. Qacar sülaləsinin ilk şahı Rey şəhərinin şimalında yerləşən bir bölgəni (Tehranı) paytaxt seçdikdən sonra da əhalinin dili olan türk dili həm yerli, həm də idarə dili kimi qalmağa davam etdi.

Tehranın türklüyünü Pəhləvi dövrünə qədər sübut edən digər yazılı əsər və mənbələrdən biri də general doktor Mahmud Pənahiyanın tədqiqatlarıdır. Bu tədqiqatlar “İran torpağı türklərinin milli coğrafiya mədəniyyəti” adı ilə Ordu Baş Qərargahının nəşrlərindən 1328–1331-ci illər arasında dörd cilddən ibarət şəkildə hazırlanıb və 1351-ci ildə xaricdə də çap olunub. Bu əsərdə Tehran və onun ətrafında ən azı 207 türk kəndi qeydə alınmışdır. Tehranda dilin dəyişməsi Pəhləvilər dövründən etibarən çox sürətlə başlamış və fars dili geniş yayılıb.

Bu bənzərsiz əsərdə qeyri-fars xalqların assimilyasiya siyasətinə də işarə edilib və belə yazılıb:

“İranın mərkəzi dövləti qəsdən İran türklərini milli tərkibdə əritmək üçün kəndlərin, vilayətlərin və ümumi idarələrin bölgüsündə dəyişiklik etmiş və mümkün qədər çalışmış və çalışır ki, İran türklərinin torpaqlarını müxtəlif inzibati-siyasi vahidlərə parçalasın və eyni zamanda onları qonşu xalqlarla həmin vahidlərdə qarışdırsın” (Pənahiyan, 1331, cild 1, s. 92).

Davamında əlavə edir:

“Tehran, Save, Qəzvin, Buin Zəhra, Avəc – hamısı türk məskənləridir.” (həmin əsər, s. 130).

“Tədqiqatlar göstərir ki, İranın mərkəzi vilayətləri – birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü və beşinci vilayətlər və Tehran, Qəzvin, Dəmavənd, Qum, Save, Məhəllat, Ərak, Bəndər Pəhləvi, Rəşt, Zəncan, Tavalış, ... , Tüyserkan, Sənəndəc, Şahabad, Kirmanshah, Malayer, Həmədan rayonlarında şəhər, qəsəbə və böyük-kiçik kəndlər daxil olmaqla 8498 türk yaşayış məntəqəsi mövcuddur (Pənahiyan, 1331, cild 3, s. 3).

Bu dörd cildlik əsərdə göstərilir ki, türklər bütün İran ərazisində mövcuddurlar. Bu kitabın indi hamının istifadəsində olan 2770 səhifədən artıq mətnində şəhərlər və onların ətrafları tək-tək araşdırılıb. Xüsusilə Tehran barədə əlavə edir:

“Mərkəzi vilayətin Tehran şəhəri və ətrafı – Rey, Veramin, Şimiran, Əfcə, Kən, Şəhriyar, Kərəc, Talıqan və s. ərazilərdə türklər çoxluq təşkil edir.” (cild 1, s. 138 və sonrakı səhifələr).

Hətta bu kəndlərin adları belə, Pəhləvi və İslam Respublikası dövründə son yüz ildə coğrafi adların farslaşdırılması üçün edilən ortaq cəhdlərə baxmayaraq türk adlarını qoruyub saxlayıb. Bu gün də yüzlərlə türk toponimi mövcuddur. Məsələn: Savəcbolaq, Ağca Hisar, Oğlan Təpə, Ağ Təpə, Ayqırbulaq, Təpə Qışlaq, Çiçəkli, Yengcə, Quşçu, Xatunlar, Şor Qışlaq, Qarpuzabad, Qaçaqaç, Qara Təpə, Qacar, Qara Qubad, Qızq Qışlaq, Quşa Qışlaq, Yoldaşabad və s.

Bundan başqa yüzlərlə digər türk coğrafi toponimləri mövcuddur: Maral Təpə, Ceyran Təpə, Duşan Təpə, Yan Təpə, Özbəki Təpə, Qara Təpə, Ağ Bulaq, İyqır Bulaq, Gümüş Təpə, Oğlan Təpə, Yeni Qala, Qara Torpaq, Ağ Dərə, Qaçaqaç, – Qışlaq, Şahsevən, Balıqlı, Cəlayir, Bayanlı və s. Bunlar bu bölgədə yaşamış qədim türklərin qalıqlarıdır (Pənahiyan, 1331, cild 1, s. 138 və sonrası).

Bu kitabda – statistikası Pəhləvi şah ordusu tərəfindən aparılmış bu əsərdə – hər kəndin əhalisi dəqiq sayla göstərilib. Bu baxımdan Tehranın bütün və ya əksər kəndlərinin türk olduğu qeyd edilir.

Eduard Braun “İran ədəbiyyatı tarixi” kitabında (Rəşid Yasəmi tərcüməsi) belə yazır:

“Tehrandan keçərkən fars dilində danışan və ya farsca bilən adamı çox az tapmaq olar.” (Braun, cild 4, 1316, s. 208).

Tehran paytaxt olanda əhalisi 15000 nəfərdən artıq deyildi. Lakin paytaxt olduqdan sonra çox qısa müddətdə Qacar, Əfşar, Xələc, Şahsevən tayfaları – Qacar eli çərçivəsində, saray adamları, ordu mənsubu və silahlı qüvvələr – Tehranda məskunlaşdılar. Qacar hakimiyyətinin başlanğıcında Tehranın dili türk dili idi.

Qacar sarayı dövründə fars dili müəyyən dərəcədə və məhdud şəkildə, saray daxilində Britaniyaya bağlı bəzi ünsürlərin təsiri nəticəsində yayılmağa başladı. Bu şəxslər xüsusilə bəzi saray üzvlərinə, o cümlədən Fətəli şah Qacara təsir etmişdilər. Nəticədə sarayın bir hissəsi bu dili saray mühitində istifadə etməyə başladı və tədricən başqalarına da ötürüldü.

Bu gün Əlborz adlanan Elburuz dağı əslində türk mənşəli addır və türklər bu dağın cənubunda – Qəzvindən Dəmavəndə qədər, Hun türklərinin Bum-i Hun (Bumhən) bölgəsindən tutmuş geniş Şəhriyar bölgəsinə qədər məskunlaşmışlar. Tehranın bütün qədim adları türk mənşəlidir. Bu gün də Tehranın mərkəzində Duşan Təpə, Tuçal, Qızıl Qala, Suluqan, Kən və s. kimi türk adları işlədilməkdədir.

Hər bir tarixi hadisə kimi, azərbaycanlıların və digər türk dilli xalqların Tehrana gəlişinin də müəyyən başlanğıcı və tarixi vardır. Onlar müəyyən dövrlərdə Tehrana gəlmiş, uzun illər burada yaşamış və həyatlarını davam etdirmişlər. Maraqlıdır ki, İranın rəsmi qəzetləri belə Tehranın tarixində türklərin inkar edilməz mövcudluğu barədə yazmış və onun tarixi kökünü qəbul edib. Bu xəbərə görə:

“Bu varlığın izləri Qəznəvilər dövründən aydın görünür və Tehranda Pəhləvi dövrünə qədər və bu gün də davam etmişdir. Onların güclü varlığının artıq əvvəlki kimi sərhədləri yoxdur; türklər Tehranın hər yerində yaşayırlar və yalnız azərbaycanlı türklərə və digər türklərə məxsus məhəllələri ayırmaq mümkün deyil.” (İran qəzeti, 6 Esfənd 1384).

Dariuş Şəhbazi Tehranın (Rey şəhərinin) türklərlə ilk qarşılaşmasını Qəznəvilər dövrünə aid edir və daha sonra Səlcuqlar, Xarəzmşahlar, Teymurilər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər və Qacarlar dövrlərini sadalayaraq şəhərin əsas məhəllələrinin türk məskəni olduğunu qeyd edir (Şəhbazi, Etemad qəzeti, 23 Şəhrivar 1401).

Qəznəvi dövlətinin 998-ci ildə qurulması İranın fəthi və türklərin hakimiyyətinin başlanğıcı oldu. Rey şəhərinin 1043-cü ildə fəth edilərək paytaxt seçilməsi isə Anadolunun qapılarının türklərə açılmasına səbəb oldu.

Həmin tədqiqatçı əlavə edir:

“Azərbaycanlıların Tehrana gəlişi barədə demək olar ki, Əmir Kəbir və vəliəhd Təbrizdən Tehrana gəldikdə və Nəsrəddin şah taxta çıxdıqda, çoxlu Təbriz sakini də onlarla birlikdə Tehrana gəldi. Həmçinin Əmir Kəbirin vəsiyyəti ilə bazarda tikilən məscidin maliyyəsini azərbaycanlı tacirlər təmin etdilər. Buna görə də həmin məscid sonralar ‘Azərbaycanlılar məscidi’ kimi tanındı.”

O əlavə edir:

“Sübutlar göstərir ki, Nasiri dövrünün ortalarından etibarən Təbrizlilər və digər türk şəhərlərindən gələn köçkünlər Tehranda məskunlaşmışdılar. 1300 hicri ilindən sonra – yəni Nəsrəddin şah hakimiyyətinin bitməsinə təxminən 13 il qalmış – yazılı mənbələr göstərir ki, Təbrizlilər Tehran bazarında əsas ticarət əlaqələrinə sahib idilər.” (Şəhbazi, Tehranname, 1394).

Müzəffərəddin şah dövrünün sonlarından etibarən azərbaycanlıların Tehranda iqtisadi, siyasi və ictimai sahələrdə geniş və güclü iştirakı daha da nəzərə çarpır. Məsələn, Məşrutə dövründə Tehranda Azərbaycanlılar cəmiyyətinin mövcudluğu (Şəhbazi, İran qəzeti, 6 Esfənd 1384).

Artıq yalnız Tehranın türk məhəllələrindən danışmaq mümkün deyil. Tehran tamamilə türk və azərbaycanlı şəhəridir və son yüz ildə farslar, lurlar, giləklər və digər İran xalqlarından azlıq təşkil edən qrupların köçü ilə birlikdə sülh içində yaşamışdır. Tehranda türklərin ən böyük mərasimlərindən biri onların şənlik və matəm mərasimləri idi ki, böyük kütlələrlə və öz adətləri ilə keçirilirdi; hətta şah rejimi belə paytaxtda türk mərsiyələrinin oxunmasını qadağan edə bilməmişdi.

Tehran və onun ətrafında yaşayan türklər yalnız yeni köçənlərdən ibarət deyil. Tehran şəhəri və onun ətrafı XI–XII əsrlərdən etibarən çoxsaylı türk qruplarının vətəni olmuşdur. Rey və Tehran Qəznəvi, Səlcuq və Qacar türk dövlətlərinin paytaxtı olub. Bu sülalələrin hakimiyyəti dövründə çoxlu türk tayfaları və hərbi dəstələri bu bölgədə məskunlaşmış və bu gün bölgə əhalisinin əsas soyunu təşkil etmişdir.

Savəcbolaq bölgəsi Səfəvilər, Əfşarlar və Qacarlar dövründən etibarən türklərin məskunlaşdığı yer olub. Ağa Məhəmməd xan Qacarın Tehranı paytaxt seçməsinin səbəblərindən biri də Əfşarların mərkəzi olan Savəcbolağa yaxın olması idi.

Tehran və onun ətrafında mövcud olan tarixi abidələr – Gülüstan sarayı, Mərmər sarayı, Sahibqəraniyyə sarayı, Şəmsül-imara və onlarla digər abidə – türk hakimiyyətinin yadigarlarıdır.

Tarixi məlumatlar, demoqrafik sənədlər və sahə sübutları əsasında, Tehran Reyin tarixi davamı olaraq türklərin çoxluq və üstünlük təşkil etdiyi bir şəhər olmuşdur. Bu tarixi model müvəqqəti bir hadisə deyil, əksinə, bu bölgənin əsrlər boyu davam edən sosial və mədəni ardıcıllığının bir hissəsi sayılır. Türklərin ictimai strukturda, el sistemi və şəhər həyatında, eləcə də müxtəlif tarixi dövrlərdə baş verən miqrasiya proseslərində geniş iştirakı göstərir ki, Tehran keçmişdə türk məskənli bir şəhər olub.

İqtisadi sahədə də, xüsusilə Tehran bazarının ənənəvi quruluşunda, türklərin — xüsusilə Qacar dövründə və ondan sonra Azərbaycan vilayətlərindən gələn köçkünlərin — şəhərin ticarət, sənətkarlıq və maliyyə şəbəkələrinin formalaşmasında mərkəzi rolu olmuşdur. Bu geniş iqtisadi iştirak, Tehranda türklərin demoqrafik və ictimai çəkisinin əks olunmasıdır və tarixi mənbələrdə də buna işarə edilmişdir.

Əhali tərkibi baxımından, tarixi sübutlar və daxili miqrasiya prosesləri göstərir ki, türklər Tehranın demoqrafik quruluşunun əsas sütunlarından birini təşkil etmişdir və bu iştirakın davamı bu günə qədər müşahidə olunur. Hərçənd son bir əsrdə mərkəzləşmiş müasir dövlətin siyasətləri — vahid milli kimliyin gücləndirilməsi və fars dilinə institusional üstünlük verilməsi məqsədi ilə — rəsmi dil modellərinin dəyişməsinə səbəb olmuş və əhalinin bir hissəsi arasında dil yaxınlaşması prosesini sürətləndirmişdir; lakin bu dəyişikliklər Tehranın tarixi və ictimai mahiyyətini, yəni türk əsaslı və türk çoxluqlu şəhər olmasını aradan qaldırmamışdır.

Bu əsasda, tarixi-iqtisadi, sosioloji və demoqrafik tərkib baxımından aparılan bir oxunuşda açıq şəkildə demək olar ki, Tehran türk məskənli şəhər olmuşdur, belədir və demoqrafik və ictimai proseslərin davamlılığı çərçivəsində belə qalacaqdır. Bu mövzunun təhlili, Tehranın şəhər kimliyinin təqdimində sadələşdirici və reduksionist yanaşmalardan uzaq duraraq, sənədli tarixi və demoqrafik məlumatlara diqqət yetirməyi tələb edir.

Baxmayaraq ki, son yüz ildə xarici müstəmləkəçi qüvvələr çevrilişlər vasitəsilə və “iranşəhri” və sionist düşüncəyə söykənərək Tehranı siyasi hesablamalarında fars şəhəri kimi təqdim etməyə çalışmışlar; hətta müşahidə olunmuşdur ki, xaricdə bəzi qruplar özlərini yerli kimi göstərərək və məhdud coğrafi kimliyə istinad edərək bu istiqamətdə onlarla uyğunlaşmışlar; lakin bilinməlidir ki, Tehran türklərin və azərbaycanlıların ürəyi və ayrılmaz torpağıdır.

Mənbələr:

Abuzeyd Əhməd ibn Səhl Bəlxi, Farsnamə, tərtib: Mənsur Rüstəgar Fəsayi, Farsşünaslıq Fondu nəşriyyatı, 1374.

Eduard Braun, İran ədəbiyyatı tarixi, cild 4, tərcümə: Rəşid Yasəmi, Tehran, 1313.

Dariuş Şəhbazi, Tehrannamə, Araş nəşriyyatı, 1394.

Dariuş Şəhbazi, Tehrannamə, Maheris nəşriyyatı, 1397.

Doktor Mahmud Pənahiyan, İran torpağı türklərinin milli coğrafiya mədəniyyəti, 4 cild, İran Şahənşahlıq Ordusunun Baş Qərargahı, 1331.

İran qəzeti, 6 Esfənd 1384.

Etemad qəzeti, 22 Şəhrivar 1401.

Fərhad Mirzə, Cam-Cəm, Məclis kitabxanasının əlyazması, nömrə: IR6097.

Do you like this personality?

3 messages remaining. Start a free Plus trial to keep the conversation going

Try Plus free