Uşaqlarımıza ad qoyarkən onların bizi təmsil edəcəyini, bizi ifadə edəcəyini, bizimlə əlaqə qurulmasına vasitə olacağını və bizə “iliklənəcəyini” bildiyimiz üçün onların adını düşüncələrimizə, məqsədlərimizə və dəyərlərimizə uyğun seçirik. Hər nə qədər bəzən fikirlərimizi, məqsədlərimizi və duyğularımızı açıq göstərməmək üçün başqa və ya yanıltıcı adlandırmalar, təsvirlər və ifadələr işlətsək də, uşaqlarımıza verdiyimiz adlar əsl düşüncələrimizin, amalımızın və dəyərlərimizin düymələri kimidir və dərhal iliklənə biləcək şəkildə gerçəkdir. Çünki uşaqlarımız bizim təmsilçilərimizdir və biz istəyirik ki, təmsilçilərimiz bizi, bizim xüsusiyyətlərimizi göstərsin, aşkara çıxarsın. Bizi təmsil edən simvollar da belədir. Ad verənin və simvolu təyin edənin, bir tərəfdən nə qədər azad olduğuna, digər tərəfdən isə öz şüuruna nə qədər bağlı olduğuna görə qoyulan adın özü üçün uyğunluğu və doğruluğu müəyyənləşir.
Millətlərin özünü təmsil etmək üçün istifadə etdiyi heyvanlara baxdıqda, özləri tərəfindən seçilmiş simvolun nəyi ifadə etməsini istədiklərini və özləri seçmədikləri simvollara isə məcburən başqa mənaların necə yükləndiyini görmək mümkündür. Məsələn, Türk millətinin simvolu qurdur. Qurdun sahib olduğu özünəməxsus xüsusiyyətlər müşahidə olunub və Türk millətinin xüsusiyyətləri ilə uyğunlaşdırılaraq təmsilçi kimi istifadə edilib. Bozkurt (Bozqurd) Türk millətinin özü tərəfindən seçilmiş və öz xüsusiyyətlərini həm təsvir etmək, həm də özləri ilə əlaqələndirmək məqsədilə çox qədim zamanlardan bəri istifadə olunur.
İngilislərin heyvan simvolu aslandır. Çox qədim dövrlərə söykənməsə də, İngilislər heyvanlar aləmində ən güclü heyvan olan aslanı özlərini təmsil etmək üçün seçiblər. Kral I. Henry, Geoffrey Plantagenet, Anjou Kontu və Kral II. Henry’nin armalarında istifadə edildikdən sonra aslan krallıq ailələrində əsas simvol kimi işlədilməyə başlanmışdır. Aslan, İngilis millətinin həm dövlət olaraq güclü olduğunu göstərsin, həm də gücünün simvolu olaraq özündən olanlara güvən versin, düşmənlərinə isə qorxu aşılasın deyə istifadə edilmişdir. Yaxın Şərqdə müsəlmanlara qarşı vuruşan “Richard the Lionheart” (Aslanürəkli Richard) vasitəsilə də məşhurlaşmışdır.
Fransızların milli heyvan simvolu isə xoruzdur. Lakin xoruzun Fransız düşüncəsində yer almasının və simvola çevrilməsinin səbəbi Fransa torpaqlarına və Franklara Romalıların “Gallus” deməsi və eyni zamanda latınca “gallus” sözünün xoruz anlamına gəlməsidir. Özlərini təmsil edəcək, öz xüsusiyyətlərini göstərən və özləri ilə əlaqələndirilsin deyə simvollarını özləri müəyyən edə bilmədikləri üçün fransızlar xoruz simvoluna mifoloji və əfsanəvi xüsusiyyətlər əlavə etmişlər: “Hər səhər günəşin doğuşunu və qaranlığın bitişini xəbər verir” — yəni aydınlanmanı xatırladır — belə şərh və əsasla xoruz simvolunu daha da güclü şəkildə sahiblənmişlər. Napolyon aydınlanmanı təmsil etsə də fransızları güclü göstərmədiyi üçün xoruz simvolunu dəyişdirmiş, lakin Napolyonun dövründən sonra yenidən xoruzdan istifadə olunmağa başlanmışdır.
Ad qoyarkən və ya qoyulmuş adları qiymətləndirərkən yalnız bir qatlı düşünməməyin vacib olduğu, yalnız bir pəncərədən baxanda bütün mənzərənin görünməyə biləcəyini unutmamaq lazım gəlir. Bir obyektə, əmələ və ya duyğuya verilən adlar, yəni sözlər — hətta xüsusi adlardan hərəkət edərək çoxqatlı qiymətləndirmə aparmaq mümkün olduqda həm ad verənin zehnini, həm də həmin zehnin niyyətini anlamaq mümkündür. Əslində, ad verənin zehninin nə qədər azad olduğu və ya olmadığı çox vaxt verdiyi adlardan, təyin etdiyi təmsilçilərdən anlaşılır.
İsrailin İrana qarşı başladığı “Yüksələn Aslan” adlı əməliyyatı və prosesi başa düşmək də bu addan çıxış edərək çoxqatlı təhlil aparmaqla mümkün olacaqdır. Çünki əlaqələri, bağlılıqları və münasibətləri qurmaqla anlaymaq mümkündür və anlayış əldə etmək istəyənlər onsuz da bunu bacarır. Hər nə isə baş verən və edilən hər şeyin mütləq başqa şeylərlə əlaqəsi, bağlılığı vardır. Tamamilə bağlılığı olmayan nə bir hərəkət, nə bir əməl, nə bir duyğu, nə də bir hal ola bilər. Marağ, əlaqə və bağlılıq qurularaq edilənlər və baş verənlər gizlənmək istənsə belə, bu əlaqələr tamamilə gizlədilə bilməz. Kifayət qədər diqqətlə baxanda görülür və kifayət qədər düşündükdə mütləq anlaşılır bu əlaqələr.
Düşünmək maraq qurmaqla, düyüm qoymaqla/düymələməklə, ilikləməklə edilən bir əməldir. Daim düşündüyümüz üçün əslində daim iliklənirik. Mühüm olan isə doğru ilikləyib-ilikləyə bilməməkdir. Necə ki, köynəyin ilk düyməsini səhv iliklədikdə başa dönmədən səhv etməyə davam etmək məcburiyyətində qalırıqsa, fikirlərin, hərəkətlərin, mövqelərin, strukturların, siyasətlərin və tətbiqlərin əlaqələrini də əvvəldən səhv qursaq və ya səhv ilikləsək sonra düzəltmək imkanı tapmaya bilirik.
Yaşadığımız və həm imkanları, həm də sərhədləri əvvəlcədən müəyyən edilmiş səbəblər aləmində olanların, olmayanların, edilənlərin səbəbləri, əlaqələri və bağlılıqlarıdır. Ad qoyarkən məsələn qoyulan adın mütləq bir bağlılığı vardır — bir istəyin, gözləntinin, məhəbbətin, hörmətin, xatirənin və ya hissin bağlılığı. Qoyulan adı düşünərək, ad qoyanın muradını və bu adın verilmə səbəbini, yəni onun bağlılığını tapmaq olduqca mümkündür.
İsrail 13 iyun 2025-ci ildə İrana etdiyi hərbi əməliyyata “Yüksələn Aslan” adını vermişdir. Bir ad qoymaq aktı və ad qoyma hərəkətinin necə bir əməliyyat olduğu nəzərə alınarsa həm nə anlaşılması lazım olduğu, həm də necə əlaqələndirilməsi, düymələnməsi, iliklənməsi tələb olunduğu üzərində dayanılmalıdır. “Yüksələn Aslan” adındakı aslanın xatırlatdığı və düşündürdüyü çoxsaylı məqamlar vardır. Onlardan hər hansı birini əsas götürmək əvəzinə, tək-tək hər birini xatırlayaq:
1. İran İslam Respublikası Prezidenti Məsud Pezeşkian 28 aprel 2025-ci il tarixində Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilən Azərbaycan–İran Ticarət Forumunda, Şəhriyar təxəllüsü ilə tanınan məşhur türk şairi Məhəmmədhüseyn Bəhmən Təbrizinin “Heydər Babaya Salam” adlı əsərindən misralar oxudu:

Bir uça idim bu çırpınan yelinən,
Bağlaya idim dağdan aşan selinən,
Ağlaya idim uzaq düşən elinən,
Bir görə idim ayrılığı kim saldı?
Ölkəmizdə kim qırıldı, kim qaldı?

Mən sənin tək dağa saldım nəfəsi,
Sən də qaytar göylərə sal bu səsi,
Bayquşun da dar olmasın qəfəsi,
Burda bir şir darda qalıb bağırır,
Mürüvvətsiz insanları çağırır.

Bu şeir, Rusiya İmperiyası (Çar Rusiyası) ilə Qacarlar Dövləti arasında 12 oktyabr 1813-cü ildə imzalanmış Gülüstan və 10 fevral 1828-ci ildə imzalanmış Türkmənçay müqavilələri ilə Araz çayının sərhəd kimi qəbul edilməsi nəticəsində iki yerə bölünən Azərbaycanın İranda qalan hissəsində yaşayan Şəhriyarın ayrılıq acısını Haydar Baba dağına söylədiyi məşhur “Heydər Babaya Salam” şeiridir.

Şəhriyarın bu şeiri, qardaşlarından ayrı düşmüş Azərbaycan türklərinin dərdini anlatan, hər kəsin bildiyi, hər məclisdə və hər fürsətdə oxunan bir dastana, dəfələrlə bəstələnmiş bir türküya çevrilmişdir.

Şeirdə aslana bənzədilən, İranda qalaraq həm şimaldakı qardaşlarından ayrı düşən, həm də çətinliyə düşən türklərin iniltiləri təsvir edilir. Bayquşun belə qəfəsi dar olmamalı olduğu halda burada darda qalan aslan və həmin aslan darda qaldığı üçün inləyərək  mürüvvət görməyənləri, mürüvvətsizliyin nə olduğunu bilənləri, haldan anlayanları çağırır.

2. Pezeşkian bu misraları oxuyaraq İranın dərdini Azərbaycana və dünyaya çatdırdı. Şeirdə türklərin düşdüyü darlıq, çətinlik və bir növ məhbəs olduğu üçün içindəki aslanın inildədiyi İranı bir aslana bənzədərək, onun darda qaldığını söylədi və mürüvvətsiz insanları köməyə çağırdı. Elə İranı bir dəfə darda qalan aslan kimi təsvir etmək də, ağladan və inildədən ayrılığın səbəbkarının İranın üstündə olan və onu da çətinliyə salan “xarici güclər” olduğunu bildirməyi və bu gücləri hədəfə qoymağı mümkün edir.

Pezeşkian 29 may 2025-ci il tarixində Oman paytaxtı Maskatda İran vətəndaşları ilə görüşündə də bu şeirin yuxarıdakı misralardan dərhal əvvəldə gələn aşağıdakı dizələrini oxudu:

Heydər Baba, göylər bütün dumandı,
Günlərimiz bir-birinə yamandı,
Bir-birinizdən ayrılmayın, amandı,
Yaxşılığı əlimizdən alıblar,
Yaxşı, bizi yaman günə salıblar!

Bir soruşun bu qarğınmış fələydən,
Nə istəyir bu qurduğu kələydən?
Dəyənəyə keçir ulduzları ələkdən,
Qoy tökülsün, bu yer üzü dağılsın,
Bu şeytanlıq qorxusu bir yığılsın.

Bu dəfə isə “Heydər Babaya Salam” şeirindən ustalıqla seçilmiş bu misralar vasitəsilə vəziyyətin nə qədər pis olduğunu, İran üçün bir tələ qurulduğunu və şərtlərin daha da ağırlaşdığını ifadə etdi.

3. “Yüksələn Aslan” əməliyyatının İsrail baxımından iki fərqli istiqaməti olduğu görünəcək: Birincisinə görə aslan İsrail dövləti və xalqını, ikincisinə görə isə aslan fars millətini və qurulması arzu olunan yeni bir fars/İran dövlətini təmsil edir.

3.1. Çox yaxşı planlanmış və qətiyyən təsadüfi olmayan hədəflərə edilən hücumdan sonra İsrail Baş naziri Benjamin Netanyahu belə açıqlama verdi:
“Biz İsrail tarixində müəyyənedici bir andayıq. Bir neçə dəqiqə əvvəl İsrail, İsrailin varlığına yönəlmiş İran təhdidini geri püskürtmək üçün hədəflənmiş hərbi əməliyyat olan Yüksələn Aslan Əməliyyatını başlatdı. Bu əməliyyat, bu təhdidi aradan qaldırmaq üçün nə qədər gün lazımdırsa o qədər davam edəcək.”

İsrail Baş nazirliyi 13 iyun Cümə günü, Netanyahu’nun cümə axşamı, yəhudiliyin ən müqəddəs ibadət yeri olan Ağlama Divarının (Qüdsün Qərb Divarı) bir çatına qoyduğu əlyazısı ilə “xalq aslan kimi ayağa qalxacaq” ifadəsini ehtiva edən qeydin fotosunu yayımladı. Reuters-in qiymətləndirməsinə görə “Yüksələn Aslan” ifadəsi Müqəddəs Kitabın Sayılar Kitabı 23:24 ayəsindən götürülmüşdür:
“Budur, xalq böyük bir aslan kimi ayağa qalxacaq və gənc bir aslan kimi özünü qaldıracaq. Ovunu yeyənə və öldürülənlərin qanını içənə qədər yatmayacaq.”

Bu baxış bucağı aslanın İsrail üçün istifadə olunduğunu və əməliyyatın adının nəzərdə tutduğunun İsrail xalqının yüksəlişi olduğunu düşündürür.

3.2. İsrail Baş naziri Benjamin Netanyahu 30 sentyabr 2024-cü il tarixində İran xalqına birbaşa nitq etmişdi. Netanyahu bu nitqində İran xalqına belə müraciət edirdi:

“Rejim hər an sizi – əziz Fars xalqını – uçuruma daha da yaxınlaşdırır. İranlıların böyük əksəriyyəti bilir ki, rejimləri onları bir qırıntı qədər də önəmsəmir. Əgər önəmsəydi, əgər sizi düşünürdü, Orta Şərqdə boşuna müharibələrə milyardlarla dollar xərcləməyi dayandırardı. Həyatınızı yaxşılaşdırmağa başlayardı.

Rejimin nüvə silahlarına və xarici müharibələrə sərf etdiyi bütün o böyük məbləği uşaqlarınızın təhsili, sağlamlıq xidmətlərinizin yaxşılaşdırılması, ölkənizin infrastrukturu, suyu, kanalizasiya sistemi və digər bütün ehtiyaclarınızı təmin etmək üçün sərf etdiyini təsəvvür edin. Bunu təsəvvür edin.”

“İran nəhayət azad olduqda və bu an insanların düşündüyündən xeyli əvvəl gələcək, hər şey fərqli olacaq. İki qədim xalqımız, yəhudi xalqı və Fars xalqı, nəhayət sülh içində olacaq. İki ölkəmiz, İsrail və İran, sülh içində olacaq.”

Bu nitqi İran xalqına edərkən, təxminən doxsan milyon insan içərisindən yalnız Farslara müraciət etməsi və üstəlik “əziz Fars xalqı” ifadəsini işlətməsi, əsas ünvanı diqqətlə düşünməyi tələb edir. Bütün İranlılara danışarkən bu bütövün bir hissəsini nəzərə alması və bunu edərkən yücəldici sifətləri seçməsi təsadüfi deyil və səhv də deyildir. Həqiqətən, bilmədən və ya istəmədən edilmədiyi, nitqdən səkkiz buçuk ay sonra İsrailin İran üzərinə həyata keçirdiyi əməliyyatla aşkar oldu. Bağlantı və mənası hələ də tam görünməsə də, İsrailin belə siyasətlərin və hərəkətlərin əlaqəsini təbii olaraq kütlələrin anlamasını istəməməsi səbəbi ilə üzərində dayanılmamalıdır.

Həqiqətən, əməliyyat prosesi zamanı, son İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin ABŞ-da sürgündə olan oğlu Rza Pəhləvinin sosial media vasitəsilə etdiyi çıxışla İran xalqını rejimə qarşı üsyana çağırması, məhz bu düşüncənin bir əksidir:

“İslam Respublikası sona çatıb və çökməkdədir. Başlanan iş geri dönməzdir. Gələcək parlaqdır. Bu tarixi dönməni birlikdə keçəcəyik. Bu çətin günlərdə qəlbim, Hamaney’in müharibə təbliğatı və xəyalları səbəbilə zərər görmüş və əziyyət çəkmiş bütün müdafiəsiz vətəndaşlarla birlikdədir.

Rejimin təzyiq mexanizmi çökməkdədir. Bunun üçün xalqın üsyan etməsi kifayətdir. Qabus sonsuza qədər bitəcək. İslam Respublikasının düşməsindən sonrakı günü barədə narahat olmayın. İran qeyri-sabitlik və ya vətəndaş müharibəsi dövrünə girməyəcək. Rejimin süqutundan sonrakı ilk yüz gün üçün bir keçid mərhələsi planımız var.

Xalqın qarşısında durmayın. Çöküşü qaçılmaz olan bir rejim naminə İran xalqının qarşısında durmayın. Xalqın yanında duraraq həyatınızı qoruya bilərsiniz.

Azad və inkişaf edən bir İran qarşımızda dayanır. Tezliklə birlikdə olacağıq.
Yaşasın İran! Yaşasın İran xalqı!”

4. Şehriyarın şeirindəki dara düşmüş aslan bənzətməsini xatırladan dördüncü baxış isə yəhudi mənşəli amerikalı Jeffrey Sachsın çıxışında görünür. Sachs, 12 may 2025-ci ildə Kiprdə, rəsmi olmasa da həm İsraili, həm də son olaraq İranla müharibədə olan və hər zaman İsrailin köməyinə çatmış ABŞ-ı təmsil edən, başqa sözlə ABŞ-İsrail ittifaqı perspektivindən etdiyi çıxışında, bu gün dünyanın bir çox bölgəsində baş verən problemlərin demək olar ki, hamısının səbəbkarının İngilislər olduğunu deyir. İngilislərin anlaşılmaz qərarlar verərək yaratdığı tənzimləmələrin zamanla problemlər doğurduğunu bildirir.
Bunu demək, iddia etmək əlbəttə bir açıqlama kimi, analiz kimi qiymətləndirilə və ya görülüb göstərilə bilər. Lakin hər halda, bu bir aslanın dara düşmüşlüyünü danışmaqdır və hər hekayədə olduğu kimi əslində bir şikayətdir. Dünyanın ən güclüsü olduğunu düşünən, yəni aslan olduğunu zənn edən gücün bir şəkildə dara düşdüyünü, darda olduğu üçün dünyanın problemlərini həll edə bilmədiyini, problemlərin səbəbini və bunu açıq şəkildə söyləyə bilməsə də, dara düşməsinə səbəb olan aslandan şikayət etdiyini göstərir.

Amma unutmaq olmaz ki, ən güclünün şikayət etmək haqqı yoxdur. Şikayət acizliyin, çarəsizliyin ifadəsidir və çarə, kömək üçün edilir. Çarəsizlik həm həll edə bilməməkdən, həm də bu problemlərin və problemlərə səbəb olanın qurduğu tor ağından dolayı inləməkdən qaynaqlanır.

Dünyadakı problemləri həll edə bilən, bu problemlərin tərəflərinə müraciət edərkən günahkarı göstərmək və şikayət etmək əvəzinə, öz bacarığını, uğurunu və qüdrətini nümayiş etdirir. Ən güclü olaraq, dünyadakı cəmiyyətlər üçün lazım olan çarələri tapa bilən, xarici gücdən bəhs etmək əvəzinə, özünün dünyaya hakim olan və idarə edə bilən daxili güc olduğunu sübut edir.

5. İsrailin ilk hücumlarından sonra İranın da cavab verməsi ilə başlayan müharibə haqqında müxtəlif fikirlər səsləndirilsə də, lazım qədər əhatəli qiymətləndirmələrin aparılmadığı açıq-aydındır. Lakin bunun olmamasını tənqid etmək əvəzinə, bunu etməkdəki əngəlləri və aparmaq üçün lazım olanları müəyyən etmək daha məqsədəuyğundur.

Anlamağı, görməyi və təhlil etməyi əngəlləyən məsələlər bunlardır:
Yaradılmış təsirləri həqiqətmiş kimi məlumat kimi qəbul etmək.
(Yalnız öz maraq və istəklərinin perspektivindən baxmaq.

Anlamaq, görmək və təhlil edə bilmək üçün isə, şahmat oyunundakı kimi, əslində gizli və sirli olmayan, yalnız rəqibin qabaqcadan görə bildiyindən daha çox hamleni qabaqcadan görə biləcək qədər keyfiyyətli olmaq lazımdır: Bu keyfiyyət əlbəttə ki, yalnız öz maraqlarını və istəklərini, yəni hamlələrini müəyyən edərkən rəqibin maraqlarını və istəklərini, yəni hamlələrini bilmək və ona görə hərəkət etməkdən ibarət deyil, eyni zamanda reaktiv/reaksiyoner olmadan özünə görə hərəkət edə bilməyi də əhatə edəcək.

Aslanın kimi təmsil etdiyinə görə edilən fərqli şərhlərin və fərqli baxış bucaqlarından əldə olunan görüşlərin əsasını şərh etmə təşkil edir. Şərh etmək isə yorulmaq deməkdir. Yorulmaq ya özünə doğru çəkməklə, ya da özündən uzağa itələməklə edilir və mövcud olanı təsvir etməyib, mövcud vəziyyətdən başqa bir şey görmək və göstərmək deməkdir. Eynilə yuxuları xeyrə şərh etmək kimi, görülənin bir təmsil olduğu qəbulundan çıxış edərək, mənasını başa düşmək üçün simvolların mənaları üzərindən şərh etməkdir. Şərh etməyə məcbur edən isə, təmsilləri, simvolları, yuxunu görənin müəyyən edə bilməməsidir.

Simgələr də belədir. Başqasının müəyyən etdiyi bir simvolun mənası yalnız şərh vasitəsilə anlaşıla bilər. Lakin əgər özünü təmsil etmək üçün şüurlu bir simvol seçilmişsə, şərh etməyə ehtiyac qalmır. Artıq nəyi təmsil etdiyi məlumdur və mənası açıq-aşkar görünür.

Bəlkə də “Yüksələn Aslan” əməliyyatına, aslanın kimi təmsil etdiyinə dair şərh etmək əvəzinə, artıq kimi təmsil etdiyi bilinərək baxıldıqda, görülə bilər ki, aslan iki hissəyə bölünmüş üçün digər yarısından ayrı qalmış bir toplum deyil; ayrı düşmüş toplumlara sahib çıxmaqda çətinlik çəkən bir dövlət də deyil; düşmən toplumların arasında həbsdə qalmış bir dövlət də deyil; problemləri həll etmək və toplumları idarə etmək yükünü daşıya bilmədiyi üçün dara düşmüş dünyanın ən güclü dövləti də deyil; gücünü göstərmək üçün seçdiyi simvol artıq aslan olduğundan və “Yüksələn Aslan” ifadəsi də başqalarının hərəkətlərini də müəyyən edə bilən gizli subyektin yenidən gücünü nümayiş etdirmək iradəsini ifadə edir.

Belə olduqda elə bil dərhal düymələndi, sanki aslanlar.

"Azerbaijan Post"