Xülasə
İrəvan xanlığı tarixi proseslər ərzində Cənubi Qafqazda Türk-İslam memarlıq sintezinin və saray estetikasının ən qüdrətli mərkəzlərindən biri olmuşdur. Bu memarlıq kimliyinin və estetik irsin ən mühüm simvolları Sərdar Sarayı — Xan Sarayı — və Göy Məsciddir. XVIII əsrdə inşa edilmiş Sərdar Sarayı, yəni Xan Sarayı, interyerindəki möhtəşəm güzgü bəzəkləri, Şah Abbas və xan təsvirlərinin yer aldığı divar rəsmləri, eləcə də Türk-Səfəvi memarlıq estetikasını əks etdirən şəbəkəli pəncərələri ilə dövrünün nadir saray memarlığı nümunələrindən biri olmuşdur.1766-cı ildə İrəvanın mühüm hökmdarlarından Hüseynəli xan tərəfindən inşa etdirilən Göy Məscid isə ənənəvi kaşı bəzəkləri, böyük günbəzi və geniş həyətli memarlıq quruluşu ilə şəhərin əsas dini abidələrindən biri olmuşdur.
Lakin XIX əsrdən etibarən bölgədə mərhələli şəkildə həyata keçirilən kimliksizləşdirmə, məkanın mövcud güc münasibətlərinə uyğun şəkildə dəyişdirilməsi və mədəni mənimsəmə siyasətləri bu nadir irsin aqibətini acınacaqlı vəziyyətə gətirib çıxarmışdır.Sərdar Sarayı Rusiya qüvvələrinin işğalından və sonrakı Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı (SSRİ) dövründən etibarən tamamilə dağıdılaraq aradan qaldırılmış, onun maddi izləri yalnız tarixi-arxeoloji tapıntılarda və fotoşəkillərdə qalmışdır.Günümüzədək mövcudluğunu qoruyub saxlamış ən böyük İslam memarlıq nümunələrindən biri olan Göy Məscid isə özünəməxsus Türk-Qafqaz memarlıq xüsusiyyətlərindən və tarixi kimliyindən uzaqlaşdırılaraq beynəlxalq ictimaiyyətə “İran məscidi” kimi təqdim edilir və mədəni təhrifə məruz qalır.Bu tədqiqatda hər iki tikilinin memarlıq dəyərləri təhlil edilmiş, estetik irsin təhrif edilməsi üzərindən həyata keçirilən “mədəni soyqırımı” prosesləri akademik perspektivdən araşdırılmışdır.
Açar sözlər: İrəvan xanlığı, Sərdar Sarayı, Göy Məscid, mədəni soyqırımı.
Giriş
Qərbi Azərbaycan ərazisində yerləşən İrəvan bölgəsi tarix boyu mühüm strateji əhəmiyyət daşımışdır. Həm Osmanlı dövləti, həm də Qacar dövləti baxımından geosiyasi və geostrateji əhəmiyyətə malik olan İrəvan bölgəsi və İrəvan qalası isti dənizlərə çıxmaq siyasəti yürüdən Çar Rusiyası üçün də xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi (Peler və Ensari, 2025, s. 342–343).Lakin Rusiya qoşunlarının 1804–1808-ci illər arasında həyata keçirdiyi ilk sistemli işğal cəhdləri yerli Türk müqaviməti qarşısında uğursuzluğa düçar olmuşdu. Təxminən iyirmi ildən sonra Rusiyanın sistemli və ekspansionist siyasəti istiqamətində həyata keçirdiyi ardıcıl hücumlara qarşı İrəvan bölgəsinin əhalisi ciddi müqavimət göstərdi.Bununla belə, 1 oktyabr 1827-ci ildə rus qüvvələrinə ermənilər tərəfindən məlumat ötürülməsindən sonra şəhərin əsas müdafiə mərkəzi olan İrəvan qalası süqut etdi. Qalanın süqutundan sonra baş verən hadisələr bölgənin demoqrafik və siyasi tarixində dərin dönüş yaratdı.Göstərilən uzunmüddətli müqavimətdən sonra İrəvan türkləri öz torpaqlarını qoruyub saxlaya bilmədilər və 10 fevral 1828-ci ildə imzalanmış Türkmənçay müqaviləsi ilə İrəvan xanlığı Çar Rusiyası tərəfindən rəsmən ələ keçirildi (Celilova, 2022, s. 74).
Tarixi mənbələrdə İrəvan qalası və onun ətrafında 15 məscidin mövcudluğundan bəhs edilir. Bunların sırasında “Göy Məscid (və ya Hüseynəli xan), Qala məscidi (Sərdar və ya Abbas Mirzə), Şah Abbas, Təpəbaşı, Zal xan (və ya Şəhər), Sərtib xan, Hacı Novruzəli bəy, Dəmirbulaq, Hacı Cəfər bəy, Rəcəb Paşa, Məhəmməd Sərtib xan və Hacı İnam məscidləri” göstərilir. Bu məscidlərin minarələrinin uzaqdan görünməsi İrəvanın müsəlman Türk şəhəri olduğunun ən konkret göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilir (Mustafa, 2016, s. 15).
İrəvan bölgəsində baş verən dağıntılar ayrı-ayrı və təsadüfi hadisələrdən daha çox, sistemli məhvetmə prosesinin bariz nümunələrindən biri kimi təqdim edilir. İrəvanda yerləşən Türk-İslam memarlıq nümunələrinin bir qismi tamamilə məhv edilmiş, digər bir qismi isə sonradan fərqli məqsədlər üçün istifadə edilərək ilkin funksiyasından uzaqlaşdırılmışdır.Sərdar Sarayı bu məkan transformasiyasının ən konkret nümunələrindən biridir. Saray kompleksi və onun memarlıq quruluşu müəyyən müddət bütövlükdə mövcudluğunu qoruyarkən, hərəm hissəsi kimi səciyyələndirilən sahə ermənilər tərəfindən xəstəxanaya çevrilmişdir.1893–1898-ci illər arasında bölgəyə səfər etmiş şərqşünasların apardıqları araşdırmalar göstərir ki, həmin tikililərin o dövrdə salamat qalan hissələri belə memarlıq tarixi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Bu baxımdan Göy Məscid kimi mühüm memarlıq və sənət abidələri Qərbi Azərbaycan coğrafiyasının İrəvandakı ən möhtəşəm mədəniyyət nümunələri sırasında yer alırdı (Celilova, 2022, s. 74).
İrəvan, yəni Qərbi Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş tarixi-mədəni irsin günümüzədək gəlib çatan nümunələri demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Lakin burada diqqət yetirilməsi vacib olan məqam onların əvvəldən az olması deyil, zaman keçdikcə saylarının azalmasıdır.Bu vəziyyət bölgədə hakim güclərin maraqlarının toqquşması, geosiyasi proseslər, assimilyasiya və mədəni mənimsəmə siyasətləri ilə birbaşa əlaqələndirilir. XVIII əsrdə İrəvan və Qərbi Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş çoxsaylı abidələrin bir hissəsi məhv edilmiş, digər hissəsi isə ciddi şəkildə zədələnmişdir. Bu irs haqqında mühüm məlumatların bir qisminə epiqrafik araşdırmalar vasitəsilə çatmaq mümkün olmuş, aparılan tədqiqatlar nəticəsində çoxsaylı inventar nümunələri müəyyən edilmişdir. Abidələr, məzar daşları, keramika nümunələri, metal və ağacdan hazırlanmış davamlı əşyaların aşkarlanması bu tarixi-mədəni irsin müəyyənləşdirilməsinə imkan vermişdir.Sənduqələr, baş daşları, sinə daşları, at və qoç heykəlli məzar daşları, karvansaralar, hamamlar, mədrəsələr və qala divarlarının qalıqları əsasən aparılan arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində üzə çıxarılmışdır (Emrahov, 2022, s. 496).
Sərdar Sarayı və Göy Məscidin aqibətinə dair qısa baxış
İrəvan qalası və onun ətrafındakı Türk-İslam memarlıq abidələri tikililərin adlarının dəyişdirilməsindən onların istifadə məqsədlərinin dəyişdirilməsinə qədər uzanan sistemli assimilyasiya və təsfiye siyasətinin vasitəsinə çevrilmişdir (Çaycıoğlu, 2019, s. 101). Tarixi qeydlərdə müxtəlif tədqiqatçıların əsərlərində “Sərdar”, “Abbas Mirzə” və “Şah Abbas” adları ilə xatırlanan memarlıq abidəsinin əslində vahid bir tikili olan Sərdar Məscidi olduğu müasir tədqiqatlar əsasında müəyyən edilmişdir. Bir ibadət məkanının bir neçə adla tanınması onun bölgədəki Türk idarəçilik sistemlərinin mərkəzində tutduğu mövqeni göstərməklə yanaşı, əsas dönüş nöqtəsi Çar Rusiyasının işğalından sonra meydana çıxmışdır.Müstəqil şərqşünas tədqiqatçıların müşahidələri işğalçı qüvvələrin dini məkanları ilkin təyinatından kənar məqsədlərlə necə istifadə etdiklərini sənədləşdirmişdir. Qalada yerləşən Rəcəb Paşa Məscidinin kilsəyə çevrilməsi dini məkanın mahiyyətinin dəyişdirilməsinin, sənət əsəri olan Sərdar Məscidinin silah anbarına çevrilməsi isə həmin məkanın mənəvi xüsusiyyətlərinin aradan qaldırılaraq dəyərsizləşdirilməsinin konkret nümunəsi kimi göstərilir.1880-ci ildə şəhərə gələn rus arxeoloqu Praskofya Uvarovanın rəngli kaşıları və mavi günbəzi ilə yüksək qiymətləndirdiyi bu estetik irs sonrakı dövrdə tamamilə aradan qaldırılmışdır (Mustafa, 2015, s. 222–248).
Məkanın işğalı və mədəni irsin dağıdılması siyasətlərinə baxmayaraq, arxeoloqların qeydlərinə əsasən, Göy Məscid İrəvandakı Türk varlığının memarlıq baxımından çatdığı yüksək səviyyənin ən möhtəşəm simvollarından biri kimi mövcudluğunu qoruyub saxlaya bilmişdir.
Məscidin memarlıq quruluşunda cənubda “qış”, şimalda isə “yay” bölmələrinin yerləşməsi Türk-Qafqaz memarlığının bölgənin mövsümi və iqlim şəraitinə uyğunlaşdırıldığını göstərir. Məscidin ətrafında yerləşən mədrəsə hücrələri və otaqlar isə bu kompleksin yalnız ibadət məkanı deyil, eyni zamanda mühüm elm və irfan mərkəzi olduğunu göstərən konkret dəlillərdən biri hesab edilə bilər. Tikilinin qiymətli çinar və qovaq ağacları ilə əhatə olunmuş geniş bağı ənənəvi Türk bağ mədəniyyəti ilə memarlıq arasında estetik bütövlük yaradırdı.Lakin Sərdar Məscidinin fiziki baxımdan tamamilə məhv edilməsi ilə Göy Məscidin formal şəkildə qorunması mahiyyət etibarilə eyni prosesin fərqli təzahürləri kimi təqdim olunur. Belə ki, Göy Məscid günümüzdə də öz Türk-Qafqaz memarlıq kimliyindən və tarixi özünəməxsusluğundan uzaqlaşdırılaraq beynəlxalq müstəvidə başqa bir mədəni irsə aid edilmə prosesi ilə üz-üzədir (Mustafa, 2015, s. 222–248).
Bu iki nadir abidənin üzləşdiyi tarixi dönüş İrəvanın bütövlükdə məruz qaldığı ümumi demoqrafik mühəndislik prosesindən ayrı şəkildə qiymətləndirilə bilməz. XX əsrin əvvəllərindən etibarən “şəhərsalma” və sonrakı dövrdə “müasir şəhərsalma” adı altında həyata keçirilən dəyişikliklər ilk növbədə İrəvan qalasının daxilində yerləşən monumental abidələrin dağıdılması və aradan qaldırılması ilə başlamış, SSRİ dövründə isə şəhər mərkəzindəki Türk-İslam izlərinin böyük ölçüdə yox edilməsi ilə nəticələnmişdir. Bu mədəni dağıntı coğrafiyada Türk əhalisinin sayının azalması prosesi ilə paralel şəkildə davam etmişdir. 1905–1906-cı illərdə baş verən hadisələr, 1918–1920-ci illərin ağır prosesləri (Atlı, 2020, s. 462), Sovet dövründə 1948–1953-cü illərdə həyata keçirilən planlı deportasiyalar və məskunlaşdırma siyasətləri, nəhayət, 1988–1989-cu illərdə baş verən məcburi köç hadisələri İrəvanın demoqrafik strukturunu yerli Türk əhalisinin əleyhinə əsaslı şəkildə dəyişdirmişdir.
Nəticədə Türk əhalisinin öz torpaqlarından uzaqlaşdırılması ilə memarlıq abidələrinin dağıdılması və aradan qaldırılması paralel proseslər kimi meydana çıxmışdır. Məqalədə bu proses bölgənin tarixi-mədəni strukturunun dəyişdirilməsinin mühüm göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilir. Bu gün də davam etdiyi bildirilən institusional və akademik dezinformasiya fəaliyyətləri isə maddi varlığı böyük ölçüdə aradan qaldırılmış bir mədəniyyətin arxivlərdə və xəritələrdə qalan son yazılı izlərinin də silinməsi və bununla tarixi yaddaşın dəyişdirilməsi təhlükəsini ortaya çıxarır.
Nəticə
Tarix boyu Qərbi Azərbaycan coğrafiyasının mühüm geosiyasi və geostrateji mərkəzlərindən biri olan İrəvan xanlığı ərazisi, 1827-ci ildə İrəvan qalasının Rusiya və erməni qüvvələrinin əlinə keçməsindən sonra imzalanmış 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi ilə Çar Rusiyasının Cənubi Qafqazda genişlənmə siyasətinin mühüm dönüş nöqtələrindən birinə çevrilmişdir. “İrəvanda Türk coğrafiyasında baş verən etnik və mədəni dəyişiklik müstəqil və ayrı-ayrı hadisələrin nəticəsidirmi, yoxsa sistemli assimilyasiya və yurdsuzlaşdırma siyasətinin tərkib hissəsidirmi?” tədqiqat sualına cavab axtaran bu araşdırma bölgədəki Türk-İslam varlığının həm demoqrafik, həm də memarlıq müstəvisində planlı dezinformasiya və dəyişdirilmə proseslərinə məruz qaldığını ortaya qoyur. Xüsusilə Sərdar Sarayı və Göy Məscid başda olmaqla, şəhərin tarixi kimliyini əks etdirən nadir memarlıq abidələrinin silah anbarına, xəstəxanaya və ya kilsəyə çevrilməsi, sonrakı mərhələdə isə SSRİ dövründə “müasir şəhərsalma” adı altında onların bir qisminin tamamilə məhv edilməsi fiziki dağıntının assimilyasiya prosesləri ilə qarşılıqlı əlaqəsini göstərir. Epiqrafiya və arxeologiya elmlərinin təqdim etdiyi konkret məlumatlar əsasında inventarlaşdırılması mümkün olan bu köklü irsin tədricən aradan qaldırılması prosesi 1905-ci ildən başlayaraq 1988-ci ilə qədər davam edən kütləvi demoqrafik dəyişikliklər və deportasiya siyasətləri ilə paralel şəkildə baş vermişdir.
Nəticə etibarilə, İrəvandakı Türk mədəniyyəti və sivilizasiyasının izlərinin yalnız fiziki baxımdan deyil, müasir dövrdə həyata keçirilən institusional və akademik fəaliyyətlər vasitəsilə tarixi yaddaşdan da silinmək təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya olduğu qənaətinə gəlinir. Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyasının mühüm hissəsi kimi qiymətləndirilən İrəvan bölgəsi indiyədək kifayət qədər geniş elmi tədqiqat obyektinə çevrilməmişdir. Halbuki bölgənin mədəni irsinə nəzər saldıqda məzar daşlarından monumental tikililərə qədər Türk memarlıq sintezinin çoxsaylı izlərinə rast gəlmək mümkündür. Bu baxımdan gələcək tədqiqatlarda həmin irsin daha geniş şəkildə üzə çıxarılması, elmi əsaslarla sənədləşdirilməsi, beynəlxalq akademik müstəvidə təqdim edilməsi və Türk mədəni irsi inventarına daxil edilməsi zəruri hesab olunur.

Qaynaqlar
Atlı, C. (2020). Azerbaycan arşiv belgelerine göre: 1918–1920 yılları arasında Bakü ve Erivan’da Ermenilerin yaptığı mezalim. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (68), 415–434.
Celilova, Z. (2021). Azerbaycan Türklerinin qədim yaşayiş yeri olan İravan’ın tarihi incileri dünya müzelerinde. 15. Uluslararası Türk Sanatı, Tarihi ve Folkloru Çevrimiçi Kongresi / Sanat Etkinlikleri Bildiri Kitabı. Türkiye.
Çaycıoğlu, S. O. (2019). Kafkasya’da bir miras mücadelesi: Revan Hanlığı asilzadelerinden Mehemmed Hasan Han’ın Çarlık Rusyası’ndan toprak talebi (1827–1845). Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (41), 97–120.
Emrahov, Z. (2022). XVIII–XIX. Yüzyıl İrevan şehir mimarisine Türk ve Avrupa kültürünün etkileri. U. Özçelik, Ş. Çavuş & U. C. D. İmamoğlu (Ed.), Uluslararası medeniyet, şehir ve mimari sempozyumu bildirileri (s. 495–508).
Mustafa, N. (2016). İrəvan xanlığı: Erməni vandallarının yox etdiyi İrəvan məscidləri. Azərbaycan Tarixçiləri İctimai Birliyi.
Peler, G. Y., & Ensari, M. B. (2025). 19–20. Yüzyılda Erivan’da Türkçenin durumu ve Türkçe yayınlar. International Journal of Humanities and Education (IJHE), 11(25), 340–354.
Əlavə
İrəvan Göy Məscidi
(Emrahov, 2022, s. 506)