Xülasə
Bu məqalə professor Məhəmmədtağı Zehtabinin İranda türkçülük düşüncəsinin inkişafındakı yerini onun həyat yolu, ana dili maarifçiliyi, tarixçilik fəaliyyəti və müxtəlif türk topluluqları ilə mədəni əlaqələri əsasında araşdırır. Tədqiqat bioqrafik yazıların, biblioqrafik araşdırmaların, kitab təqdimatlarının və xatirələrin tematik müqayisəsinə əsaslanır. Məqalənin əsas tezisi budur ki, Zehtabi İran Azərbaycanında yetişsə də, dil, tarix və milli kimlik haqqında düşüncəsini İran türkləri miqyasında qurmuşdur. Ana dilinin öyrənilməsi üçün hazırladığı əsərlər, İran türklərinin keçmişini ayrıca tədqiqat mövzusuna çevirməsi, qaşqay, xələc, türkmən və şahsevən ziyalıları ilə əlaqələri bu geniş düşüncə dairəsini göstərir. Müxtəlif müəlliflərin onun irsi haqqında qiymətləndirmələri dil, tarixi yaddaş və mədəni həmrəylik arasındakı əlaqə baxımından təhlil olunur. “İran türkçülüyünün fikir öncüllərindən biri” ifadəsi onun bu istiqamətləri birləşdirən maarifçi və yönverici rolunun qiymətləndirilməsidir. “İran türklərinin əski tarixi”ndəki təxminən yeddi minillik keçmiş haqqında tarixi yanaşma müəllifin milli tarix anlayışı kimi nəzərdən keçirilir; bu tarixi yanaşmanın düşüncə tarixindəki əhəmiyyəti ilə tarixi doğruluğu fərqləndirilir. Zehtabinin irsi İran türklərinin öz dilində öz keçmişi və kimliyi haqqında düşünməsi üçün yaratdığı imkanlar baxımından qiymətləndirilir.
Açar sözlər: Məhəmmədtağı Zehtabi; İranda türkçülük; İran türkləri; İran Azərbaycanı; ana dili; tarixi yaddaş; milli özünüdərk; maarifçilik.
Prof. Dr. Muhammadtaqi Zehtabi: One of the Intellectual Pioneers of Turkism in Iran
Abstract
This article examines Professor Mohammad Taqi Zehtabi’s place in the development of Turkist thought in Iran through his life trajectory, mother-tongue educational activities, historical scholarship, and cultural ties with various Turkic communities. The study is based on a thematic comparison of biographical writings, bibliographical studies, book presentations, and memoirs. Its central argument is that, although Zehtabi emerged from Azerbaijan of Iran, he developed his thinking on language, history, and national identity within a framework encompassing the Turks of Iran. His works intended to facilitate mother-tongue learning, his treatment of the history of the Turks of Iran as an independent subject of research, and his connections with Qashqai, Khalaj, Turkmen, and Shahsevan intellectuals demonstrate the breadth of his intellectual outlook. Various authors’ assessments of his legacy are analysed in terms of the relationship between language, historical memory, and cultural solidarity. The designation “one of the intellectual pioneers of Turkism in Iran” characterises his educational and guiding role in bringing these strands together. The thesis of a past extending approximately seven thousand years, advanced in his work The Ancient History of the Turks of Iran, is considered within the framework of his conception of national history; its significance in intellectual history is distinguished from its historical substantiation. Zehtabi’s legacy is evaluated in terms of the opportunities he created for the Turks of Iran to reflect on their past and identity in their own languages.
Keywords: Mohammad Taqi Zehtabi; Turkism in Iran; Turks of Iran; Azerbaijan of Iran; mother tongue; historical memory; national self-awareness; enlightenment.
1 Giriş
Professor Məhəmmədtağı Zehtabinin irsində ana dili ilə milli kimlik arasında davamlı əlaqə vardır. Dil onun fəaliyyətində yalnız gündəlik ünsiyyət vasitəsi deyil, insanın öz keçmişini öyrənməsi, düşüncəsini ifadə etməsi və mənsub olduğu topluluqla əlaqəsini qoruması üçün əsasdır. Dilçilik, ədəbiyyat və tarix sahələrində çalışması bu əlaqənin müxtəlif tərəflərini üzə çıxarır. Onun İranda türkçülük düşüncəsindəki yerini anlamaq üçün ayrı-ayrı əsərlərini və həyat hadisələrini bu ümumi istiqamət daxilində nəzərdən keçirmək lazımdır.
Məqalənin əsas sualı Zehtabinin türkçülük düşüncəsini hansı intellektual və mədəni vasitələrlə ifadə etməsi və bu düşüncənin İran türkləri miqyasında necə qurulmasıdır. Onun Şəbüstər və Təbrizlə bağlılığı fəaliyyətinin başlanğıcını və əsas mühitini müəyyənləşdirir. Lakin “İran türkləri” anlayışını işlətməsi və başqa türk topluluqları ilə əlaqələri bu fəaliyyəti yalnız İran Azərbaycanının sərhədlərində izah etməyin yetərli olmadığını göstərir. Azərbaycan mənsubiyyəti onun daha geniş türk kimliyi düşüncəsinin yerli əsasıdır.
Bu məqalədə türkçülük türk dilinin, milli mənsubiyyətin və tarixi yaddaşın şüurlu müdafiəsinə yönələn düşüncə və fəaliyyət kimi başa düşülür. Zehtabinin irsində bu istiqamət ana dili maarifçiliyi, tarix yazıcılığı və mədəni hüquqlar haqqında mövqelərlə ifadə olunur. Türkçülüyün fikri inkişafındakı yönverici rolu həmin istiqamətləri birləşdirən və öyrənmə vasitələrinə çevirən roluna aiddir; İranda türkçülüyün onunla başladığı və ya bütünlüklə onun tərəfindən yaradıldığı mənasında işlədilmir.
Bu tədqiqatın əsas arqumenti Zehtabinin türkçülüyünün ana dili, tarix və mədəni əlaqələr arasında qurduğu davamlı münasibətdə formalaşmasıdır. Dilçilik əsərləri kimliyin öyrənilməsi və nəsillərə ötürülməsi üçün vasitələr yaradır, tarixçilik həmin kimliyin keçmişdəki yerini şərh edir, müxtəlif türk topluluqları ilə təmaslar isə onun müraciət dairəsini genişləndirir. Bu sahələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə Zehtabinin yönverici rolu daha aydın görünür. İranda türkçülüyün fikri inkişafında yönverici ziyalı kimi qiymətləndirilməsi də bu qarşılıqlı əlaqəyə söykənir.
2 Əvvəlki araşdırmalar və tədqiqatın istiqaməti
Kafkasyalının (2016) araşdırması Zehtabinin həyatını və əsərlərini dil, ədəbiyyat, tarix və ictimai fəaliyyət sahələri üzrə təqdim edir. Məmmədli (2025) onun ədəbi irsi və ana dili ilə bağlı mövqeyini önə çıxarır. Mədətlinin (1999) kitab təqdimatı “İran türklərinin əski tarixi”nin ilk cildinin nəşri və məzmunu haqqında dövrə yaxın məlumat verir. Nəsibli (2001) isə həmin əsərdəki qədimlik haqqında tarixi yanaşmasını milli kimlik müzakirəsi daxilində xatırladır. Bu mənbələr eyni məqsədlə yazılmadığından onlardan alınan məlumatların funksiyası da fərqlənir.
Bu araşdırmaların birlikdə oxunması Zehtabinin irsinin fərqli tərəflərini bir-birinə bağlayır. Kafkasyalının göstərdiyi mədəni əlaqələr onun müraciət dairəsini, Məmmədlinin təqdim etdiyi dil və ədəbiyyat əsərləri bu müraciətin ifadə vasitələrini, Mədətli və Nəsiblinin yazıları isə tarixi yaddaşla milli kimlik arasındakı münasibəti aydınlaşdırır. Məqalənin yanaşması həmin məlumatları Zehtabinin türkçülük düşüncəsinin daxili əlaqələri əsasında şərh etməkdir.
3 Mənbələr və təhlil üsulu
Tədqiqat seçilmiş bioqrafik, biblioqrafik və ədəbi mənbələrin tematik müqayisəsinə əsaslanır. Əsas materialı Kafkasyalının əsərlər və fəaliyyət haqqında araşdırması, Məmmədlinin ədəbi irsə dair yazısı, Mədətlinin kitab təqdimatı və Nəsiblinin milli kimlik müzakirəsi təşkil edir. Borümənd Fondunun materialı və Azadgərin nəqli həyat yolunun, Musayevanın yazısı ədəbi irsin yayılmasının, Mərdani Rəhiminin xatirə və müqəddimə parçaları isə mədəni təmasların öyrənilməsində istifadə olunur.
Mənbələr dil və maarifçilik, tarixi yaddaş, mədəni əlaqələr və siyasi düşüncə istiqamətləri üzrə təhlil edilir. Bioqrafik məlumatlarla sonrakı qiymətləndirmələr fərqləndirilir; Zehtabinin başqa müəlliflər tərəfindən nəql edilən sözləri vasitəçi mənbəyə istinadla verilir. Əsərlərin bütün mətnləri birbaşa araşdırılmadığı üçün burada irsin seçilmiş mənbələrdə təqdim olunan xüsusiyyətləri şərh olunur. Qədim tarixə dair mübahisəli tarixi yanaşmalar və ölüm haqqında ehtimallar mənbələrdəki iddia səviyyəsində saxlanılır.
Kafkasyalının 2017-ci il veb yayımı 2016-cı il məqaləsinin yenidən nəşri kimi nəzərə alınır. Xatirələr və anma yazıları müəlliflərinin mövqeyi ilə birlikdə oxunur. Bu yanaşma müasirlərin və tədqiqatçıların qiymətləndirmələrini Zehtabinin düşüncəsinin məzmunu və qəbul tarixi ilə əlaqələndirməyə imkan verir.
4 Həyat yolunun intellektual konteksti
Borümənd Fondunun bioqrafik məlumatına görə, Zehtabi 22 azər 1302-ci ildə, miladi təqvimlə 13 dekabr 1923-cü ildə Şəbüstərdə doğulmuşdur. İbtidai təhsilini doğma şəhərində, sonrakı təhsilini Təbrizin Füyuzat məktəbində və müəllimlər məktəbində almışdır. Müəllimlik fəaliyyəti ilə yanaşı, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin gənclər təşkilatında iştirak etmiş, Milli Hökumət dövründə Təbriz Universitetində oxumuşdur (Borümənd Fondu, tarixsiz).
Şəbüstərdən Təbrizə uzanan təhsil yolu Zehtabinin sonrakı maarifçilik fəaliyyətinin başlanğıcıdır. Məktəb, müəllim hazırlığı və universitet onun həyatında bir-birini izləyən mərhələlər olmuşdur. Milli Hökumət dövründə aldığı təhsil ana dilinin ictimai və tədris məkanındakı mövqeyini düşünmək üçün ayrıca təcrübə yaradır. Bu başlanğıcın məqalə üçün əhəmiyyəti türkçülüyün onun irsində yalnız siyasi fikir kimi deyil, müəllimlik və bilik ötürmə işi ilə bağlı şəkildə görünməsidir. Sonrakı qrammatika və yazı öyrənmə əsərləri də bu maarifçilik istiqamətinin davamı kimi oxuna bilər.
1946-cı ildə Milli Hökumətin süqutundan sonrakı təqib şəraitində Zehtabinin həyatı mühacirət mərhələsinə daxil olmuşdur. O, 1948-ci ildə təhsilini davam etdirmək üçün Sovet Azərbaycanına keçmiş, lakin həbs və sürgünlə qarşılaşmışdır. Azadgər (2024) Zehtabinin “İran türklərinin əski tarixi” üçün yazdığı bioqrafiyasından nəql edərək ikiillik həbs hökmünü Tudeh Partiyası rəhbərliyinin hesabatı ilə əlaqələndirir. Həmin nəqlə görə, o, Sibirə göndərilmiş, daha sonra Düşənbəyə sürgün edilmişdir. Beləliklə, hadisə haqqında təqdimatda partiya rəhbərliyinin hesabatı ilə Sovet orqanlarının tətbiq etdiyi həbs və sürgün bir-birinə bağlanır (Azadgər, 2024).
Sibir sürgünündən sonra Zehtabiyə Sovet Azərbaycanında yaşamaq icazəsi verilməmiş və o, Tacikistana göndərilmişdir (Borümənd Fondu, tarixsiz). Bakıya qayıdışının əngəllənməsi bu yaşayış məhdudiyyətinin bir hissəsidir. Mənbə həmin məhdudiyyəti bildirir, lakin onun ayrıca qərarını və rəsmi əsaslandırmasını təqdim etmir. Məmmədli onun Stalin öldükdən sonra bəraət aldığını və Düşənbəyə göndərildiyini yazır; 1954-cü ildə Bakıda təhsilini davam etdirməsi sonrakı mərhələdir (Məmmədli, 2025; Azadgər, 2024).
Stalin dövründə baş vermiş həbs və yaşayış məhdudiyyətləri Zehtabinin mühacirət təcrübəsinin ağır tərəfini göstərir. Mövcud nəqllər Stalin tərəfindən verilmiş şəxsi əmri müəyyənləşdirmədiyindən hadisə dövrün repressiya sistemi daxilində qiymətləndirilməlidir. Təhsil və siyasi sığınma ümidi ilə keçdiyi mühitdə də həbs və sürgünlə qarşılaşması onun həyatında azadlıqla mənsubiyyət arasındakı münasibəti kəskinləşdirən təcrübə kimi görünür. Ədəbi irsdəki əsarət və yaşamaq iradəsi mövzuları bu həyat konteksti ilə birlikdə oxunduqda daha aydın məna qazanır.
Zehtabinin yaşadığı təzyiqi Stalin dövründə türk ziyalılarına və ümumi türk kimliyi ilə bağlı düşüncələrə qarşı münasibətin tarixi fonunda nəzərdən keçirmək də əhəmiyyətlidir. Harun Yilmazın araşdırması 1937–1938-ci illərdə pantürkçülük və Türkiyənin agenti olmaq ittihamları ilə təqibləri, eləcə də Bakının türkoloq və tarixçi mühitinin repressiyalar nəticəsində dağıdılmasını göstərir. Bu baxımdan milli dilə və türk tarixinə yönələn ziyalı fəaliyyəti siyasi şübhə və təqibin hədəfinə çevrilə bilirdi. Repressiyalar yalnız bir şəxslə məhdudlaşmırdı; türk ziyalılarının daha geniş dairəsinə təsir etmişdi (Yilmaz, 2013).
Yilmaz türk kimliyindən rəsmi Azərbaycan kimliyi adlandırmasına keçidi beynəlxalq münasibətlər və Sovet tarix siyasəti ilə birlikdə izah edir (Yilmaz, 2013). Bu fon Zehtabinin sürgününü milli düşüncə ilə dövlətin ideoloji nəzarəti arasındakı münasibət baxımından şərh etməyə imkan verir. Lakin 1937–1938-ci illərin repressiyaları ilə onun 1948-ci ildən başlayan həbsini eyni hadisə saymaq olmaz. Zehtabinin məhz türkçülüyə görə cəzalandırıldığını müəyyənləşdirmək üçün fərdi iş sənədləri lazımdır; mövcud bioqrafik nəql Tudeh rəhbərliyinin hesabatını göstərir. Burada əlaqə müəllifin tarixi kontekst şərhidir.
Zehtabinin sürgün təcrübəsini təhlil edərkən partiya rəhbərliyinin hesabatını, Sovet orqanlarının cəza tədbirlərini və milli düşüncəyə qarşı ideoloji nəzarəti əlaqəli, lakin fərqli səviyyələr kimi nəzərə almaq lazımdır. Azadgərin nəqli Tudeh rəhbərliyinin rolunu göstərir; Sovet Azərbaycanında yaşamasına icazə verilməməsi və Tacikistana göndərilməsi isə təzyiqin həbs müddəti ilə bitmədiyini ortaya qoyur. Milli mənsubiyyət baxımından bu məhdudiyyətin nəticəsi onun Azərbaycan dil və mədəniyyət mühitindən uzaqda saxlanmasıdır. Stalin dövründə türk ziyalılarına qarşı repressiyalar həmin təcrübənin tarixi fonunu təşkil edir. Bununla belə, Zehtabinin fərdi cəzasının birbaşa türkçülük düşüncəsinə görə verildiyi mövcud materiallarla qəti müəyyənləşdirilmir. Burada əsaslandırılan nəticə siyasi nəzarətin onun təhsil və mənsubiyyət mühiti ilə əlaqəsini məhdudlaşdırmasıdır; bu təcrübənin sonrakı milli düşüncəsinə təsiri isə əsərləri və həyat yolu birlikdə oxunaraq şərh edilməlidir.
Azadgərin məlumatına görə, Zehtabi 1954-cü ildə Bakıya gəlib dövlət universitetinin dil və ədəbiyyat fakültəsində beş il təhsil almış, təhsilinin sonlarına yaxın şərqşünaslıq fakültəsində ərəb dili tədrisinə başlamışdır (Azadgər, 2024). Borümənd Fondu 1969-cu ildə Əbu Nüvasın həyatı və yaradıcılığı haqqında dissertasiya müdafiəsini qeyd edir. Sonrakı mərhələdə Bağdadda fəaliyyət göstərmiş, 1979-cu il inqilabından sonra İrana qayıtmışdır (Borümənd Fondu, tarixsiz).
Bakıda dil və ədəbiyyat təhsili, ərəb dili müəllimliyi və dissertasiya işi Zehtabinin elmi fəaliyyətinin fərqli istiqamətləridir. Bu mərhələdə müəllimlik yalnız əvvəlki peşəsinin davamı olmamış, universitet mühitində ixtisaslaşmış bilik ötürmə formasına çevrilmişdir. Bağdatdakı fəaliyyəti isə onun elmi həyatının başqa bir dil və mədəniyyət mühitində davam etdiyini göstərir. Zehtabinin İran türkləri haqqında sonrakı çalışmalarını nəzərdən keçirərkən bu çoxdilli elmi təcrübəni də nəzərə almaq lazımdır: ana dilinə bağlılığı başqa dilləri öyrənmiş və öyrətmiş ziyalının seçimidir.
Zehtabinin həyatında müəllimliklə başlayan dil fəaliyyəti mühacirətdə elmi ixtisaslaşma ilə davam etmişdir. Ərəb dili tədrisi və Əbu Nüvas haqqında dissertasiyası onun başqa ədəbi ənənələrə də açıq olduğunu göstərir. Bu baxımdan türk kimliyinə bağlılığı başqa dillərin elmi və mədəni dəyərini rədd edən mövqe kimi izah etmək düzgün olmaz. Onun ana dilinə yönəlməsi müxtəlif dil mühitlərində qazandığı biliklə yanaşı inkişaf etmişdir. Sürgün və mühacirət isə ədəbi irsində vətən, dil və mənsubiyyət mövzularını anlamaq üçün mühüm həyat kontekstidir.
Zehtabinin ana dili fəaliyyətini İranın dəyişən nəşr və təhsil şəraitində nəzərdən keçirmək lazımdır. Encyclopaedia Iranica-nın Azərbaycan türkcəsi ədəbiyyatı haqqında məqaləsi Pəhləvi dövrünün nəşr məhdudiyyətlərini, 1941–1946-cı illərin fərqli şəraitini və 1979-cu il inqilabından sonra genişlənən nəşr imkanlarını ayırır (Encyclopaedia Iranica, 1988). Belə şəraitdə ana dilində kitab hazırlamaq dilin yazılı və elmi istifadəsinə xidmət edən maarifçilik fəaliyyəti idi. Zehtabinin dilçilik əsərləri bu ehtiyaca verdiyi cavab kimi görünür.
Nəşr imkanları ilə ana dilində davamlı təhsil imkanları eyni məsələ deyil. Kitab çapının mümkün olduğu şəraitdə də oxucunun həmin dili sistemli öyrənməsi üçün qrammatika, yazı qaydaları və uyğun mətnlərə ehtiyacı qalır. Zehtabinin əsərləri bu ehtiyacın müxtəlif tərəflərinə yönəlir. Dilin yazılı qaydalarını izah etmək, onunla ədəbi mətn yaratmaq və tarix haqqında həmin dildə danışmaq bir-birini tamamlayan işlərdir. Bu əlaqə türkçülüyün onun fəaliyyətində mədəni varlığı qorumaqla yanaşı bilik istehsalına da yönəldiyini göstərir.
5 Ana dili və türkçülük düşüncəsinin maarifçi əsası
Pərvanə Məmmədlinin məqaləsində Zehtabinin “İslama qədər İran türklərinin dili və ədəbiyyatı” əsərinin girişindən “xalqımızın və ümumiyyətlə, çağdaş İran türklərinin” ifadəsi nəql edilir. Həmin yazıda onun coğrafi çərçivəni İranın qərbi, mərkəzi və Xəzərin cənub bölgələrinə yaydığı göstərilir (Məmmədli, 2024).
“Xalqımızın” və “ümumiyyətlə, çağdaş İran türklərinin” yanaşı işlədilməsi Zehtabinin düşüncəsinin quruluşunu açıqlayır. O, özünün yetişdiyi xalqı daha geniş türk topluluqları dairəsi ilə əlaqələndirir. Bu ifadədə yerli mənsubiyyət qorunur, amma müraciət yalnız bir bölgədə dayanmır. İran türkləri onun üçün ölkənin müxtəlif bölgələrində yaşayan, dil və mədəniyyət baxımından əlaqəli topluluqları əhatə edən anlayışdır. Məmmədlinin nəql etdiyi sözlər bu genişliyin müəllifin öz ifadəsində də yer aldığını göstərir.
Bu yanaşmada İran siyasi və coğrafi çərçivəni, türklər isə həmin çərçivədə öz dili və tarixi olan topluluqları bildirir. Zehtabinin İran Azərbaycanında yetişməsi ilə İran türklərinə müraciəti arasında ziddiyyət yoxdur. Birincisi onun düşüncəsinin formalaşdığı mühit, ikincisi bu düşüncənin açıldığı daha geniş sahədir.
“İran türkləri” anlayışının əhatəsi əsər adlarında və müəllif haqqında verilən məlumatlarda birlikdə görünür. “İslama qədər İran türklərinin dili və ədəbiyyatı” dil və ədəbiyyat tarixini, “İran türklərinin əski tarixi” isə keçmişi bu çərçivədə mövzulaşdırır. Belə adlandırma türkləri İran tarixi daxilində ayrıca danışılan subyektə çevirir. Məmmədlinin nəql etdiyi İranın qərbi, mərkəzi və Xəzərin cənub bölgələri haqqında məlumat da həmin anlayışın yalnız Təbriz və ətrafını bildirmədiyini göstərir. Yerli Azərbaycan təcrübəsi daha geniş coğrafiyada yaşayan türklərin tarix və dil məsələlərinə açılır.
Cavad Heyətin “Türk dilləri və ləhcələrinin tarixi” kitabının ikinci cildində Məhəmmədtağı Zehtabinin “İran türkçəsinin sərfi” əsərinin 1358-ci (1979-cu) ildə “Armağan” nəşriyyatında çap olunduğu qeyd edilir (Heyət, II kitab, s. 151). Bu biblioqrafik məlumat Zehtabinin əsərin adında “İran türkçəsi” ifadəsindən istifadə etdiyini göstərir. Həmin adlandırmada “İran” coğrafi məkanı, “türkçə” isə dil mənsubiyyətini ifadə edir. Bu baxımdan əsərin adı Zehtabinin ana dilinə münasibətini və dilçilik fəaliyyətini İran türklərinin dil və mədəni kimliyi ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirməyə imkan verir. “Sərf” anlayışı isə dilin qrammatik quruluşunun öyrənilməsinə işarə edərək onun fəaliyyətinin maarifçi istiqamətini əks etdirir.
Qrammatika və yazı qaydaları haqqında əsərlərin türkçülük baxımından əhəmiyyəti milli bağlılığı gündəlik öyrənmə fəaliyyətinə çevirməsindədir. Ana dilini sevmək çağırışı burada onu düzgün yazmaq, oxumaq və həmin dildə bilik əldə etmək imkanı ilə tamamlanır. Dil ailə daxilində danışılan vasitədən tədrisin və yazılı düşüncənin vasitəsinə keçir. Zehtabinin maarifçiliyi türk kimliyini yalnız hiss və bəyanat səviyyəsində saxlamır; onu öyrədilə və ötürülə bilən mədəni təcrübəyə bağlayır.
“Ana dilimizi öyrənək” və “Ana dilimizi necə yazaq” başlıqları bu maarifçiliyin müraciət formasını da göstərir. Başlıqlardakı “dilimiz” mənsubiyyətə, “öyrənək” və “yazaq” isə görüləcək işə yönəlir. Milli düşüncə beləliklə oxucuya verilən ümumi çağırışdan öyrənmə fəaliyyətinə keçir. Bu, əsərlərin bütün məzmununu yalnız adlarından çıxarmaq demək deyil; adlandırmanın göstərdiyi istiqamət qrammatika və yazı haqqında verilən biblioqrafik məlumatlarla tamamlanır (Məmmədli, 2025). Zehtabinin dilə yanaşmasının praktik xüsusiyyəti də bu əlaqədə görünür.
Məmmədlinin (2025) təqdimatında “Sən osan, mən də buyam” ana dilinin ailə daxilində ötürülməsi və kimlik fərqinin tanınması ilə, “Mən diriyəm” isə sürgün şəraitində yaşamaq və xalqa xidmət etmək iradəsi ilə əlaqələndirilir. Bu oxunuş Zehtabinin ədəbi irsində dil və mənsubiyyətin fərdi həyatla necə qovuşduğunu göstərir. Ana dili insanın özünü tanımasının və nəsillər arasında əlaqənin bir hissəsinə çevrilir; sürgün isə həmin əlaqənin qorunmasına yönələn iradəni önə çıxarır.
Zehtabinin yaradıcılığı şeir və tarix kitabları ilə məhdudlaşmır. Kafkasyalı 1993-cü ildə Təbrizdə “M. Mişovlu” imzası ilə nəşr edilmiş “Qoy olsun on” kitabını hekayə və xatirələr toplusu kimi göstərir. Mühacirət təcrübəsinin nəsrə keçməsi fərdi yaddaşın qorunmasına xidmət edir (Kafkasyalı, 2016, s. 77).
“Başqa dilim, elim var mənim” toplusunun nəşri haqqında məlumatda 1947–1978-ci illərin şeirlərinin bir araya gətirildiyi bildirilir. Bu nəşr Zehtabinin tarixçi və türkoloq kimliyi ilə yanaşı şair kimi də tanınmasını genişləndirir (Musayeva, 2011). Məmmədlinin (2025) göstərdiyi “Türkcəm mənim, səs bayrağım” adı dilin milli mənsubiyyət nişanı kimi düşünülməsini ifadə edir. Bayraq obrazının səsə bağlanması kimliyin danışıqda və ana dilinin yaşadılmasında görünməsi kimi oxuna bilər.
Məmmədlinin təqdim etdiyi ədəbi irsdə “Şahin zəncirdə”, “Pərvanənin sərgüzəşti” və “Bağban el oğlu” kimi əsərlər də qeyd olunur (Məmmədli, 2025). Bu irsdə fərdi tale, əsarət və mənsubiyyət mövzularını milli yaddaş baxımından düşünmək mümkündür. Şahinin zəncirdə olması azadlıqla məhdudiyyət arasındakı gərginliyin obrazı kimi oxuna bilər; mühacirət şeirlərinin bir araya gətirilməsi isə müxtəlif illərə yayılan təcrübəni sonrakı oxucuya çatdırır. Burada ədəbi obrazlar müəllifin konkret siyasi proqramı kimi deyil, həyat və mənsubiyyət təcrübəsinin bədii ifadəsi kimi təhlil olunur.
Zehtabinin əsərlərində fərqli dil adlandırmalarının yanaşı görünməsi də diqqətəlayiqdir. “Çağdaş ədəbi azəri dili” ilə “İslama qədər İran türklərinin dili və ədəbiyyatı” eyni müəllifin irsində yer alır (Məmmədli, 2025). Birinci başlıq müəyyən ədəbi dilin təsvirinə, ikinci daha geniş tarixi və mədəni çərçivəyə yönəlir. Bu fərq Azərbaycan mənsubiyyəti ilə türk kimliyini qarşılıqlı şəkildə inkar edən anlayışlar kimi təqdim etməyə əsas vermir. Zehtabinin milli düşüncəsini anlamaq üçün terminlərin işlədildiyi mövzunu və əsərin məqsədini nəzərə almaq lazımdır.
Zehtabinin dilçilik və ədəbi yaradıcılığı bir-birini tamamlayır. Qrammatika dilin yazılı qaydalarını öyrədir, şeir və nəsr isə həmin dildə həyat təcrübəsinə məna verir. Türkçülük düşüncəsi bu əlaqədə həm şüurlu dil müdafiəsi, həm də milli mənsubiyyətin yaşanan ifadəsi kimi görünür. Onun irsinin maarifçi xüsusiyyəti dil haqqında düşünməklə dildə düşünməyi birləşdirməsidir.
Bu əlaqə Zehtabinin türkçülüyünü praktik maarifçilik fəaliyyəti kimi qiymətləndirməyə əsas verir. Qrammatika və yazı öyrənmə kitabları oxucunun ana dilindən şüurlu istifadə imkanını genişləndirir; şeir və nəsr həmin dilin fərdi yaddaşı və mənsubiyyəti ifadə etmək gücünü göstərir. Beləliklə, milli düşüncənin davamlılığı yalnız onun müdafiə olunmasına deyil, öyrənilməsinə, yazılmasına və yeni mətnlərdə yaşadılmasına bağlanır. Zehtabinin müəllimliklə yaradıcılığı birləşdirən mövqeyi bu davamlılığın qurulmasına xidmət edir.
6 İran türkləri arasında mədəni əlaqələr və siyasi düşüncə
Kafkasyalı (2016) Zehtabinin “Qaşqayı yaylağa köçür” əsərini və qaşqay, xələc, türkmən, şahsevən ziyalıları ilə ədəbi və mədəni əməkdaşlığını qeyd edir. Bu məlumat Zehtabinin türkçülük düşüncəsinin İran Azərbaycanı ilə məhdudlaşmadığını göstərən mühüm qiymətləndirmədir. Başqa türk topluluğuna ayrılan əsərlə müxtəlif ziyalı çevrələri ilə əməkdaşlığın birlikdə görünməsi onun marağının həm yaradıcılıqda, həm də şəxsi mədəni təmaslarda ifadə olunduğunu göstərir.
Əsədullah Mərdani Rəhiminin xatirəsində 1996-cı ildə Tehranda keçirilən Qaşqay mədəniyyət festivalında Zehtabi ilə görüşməsi qeyd olunur (Mərdani Rəhimi, 2012). Bu görüş Zehtabinin qaşqay mədəni mühiti ilə əlaqəsini şəxsi tanışlıq səviyyəsində göstərir. Təbrizlə bağlı ziyalının Tehrandakı qaşqay tədbirində görünməsi müxtəlif bölgələrin türk mədəniyyətləri arasında ünsiyyət baxımından əhəmiyyətlidir.
Mərdani Rəhimi qaşqay sözlüyünün müqəddiməsindən yayımlanmış hissədə Zehtabinin, Hüseyn Məhəmmədzadə Sədiqin və Cavad Heyətin əsərləri ilə tanışlığını qeyd edir və onlara təşəkkürünü bildirir (Mərdani Rəhimi, tarixsiz). Beləliklə, Kafkasyalının göstərdiyi əlaqə Mərdaninin öz xatirəsi və əsərlərə müraciəti ilə tamamlanır. Burada Zehtabi yalnız başqa topluluq haqqında yazan müəllif deyil, həmin topluluğun tədqiqatçısının müraciət etdiyi ziyalı kimi də görünür.
Bu şəhadətlərin əsas mənası Zehtabinin düşüncəsində İran Türklüyünün bir bölgənin başqa adı olmamasıdır. Qaşqay, xələc, türkmən və şahsevən çevrələri ilə əlaqələrin qeyd edilməsi ortaq türk mənsubiyyəti ilə müxtəlif yerli mədəniyyətlərin yanaşı düşünülməsinə imkan verir. Onun İran türkləri miqyasında rolu bütün bölgələrdə eyni intensivliklə işləməsi kimi deyil, əsərlərinin müraciət dairəsinin və mədəni münasibətlərinin genişliyi kimi başa düşülməlidir. Bu genişliyin konkret nümunəsi qaşqay tədqiqatçısının onun irsinə verdiyi dəyərdir.
Kafkasyalının ümumi qiymətləndirməsi ilə Mərdani Rəhiminin konkret tanışlıq və təşəkkür məlumatları fərqli baxış nöqtələrindən eyni əlaqə sahəsini işıqlandırır. Birincisi Zehtabinin müxtəlif türk ziyalı çevrələri ilə əməkdaşlığını təsvir edir, ikincisi onun əsərlərinin qaşqay tədqiqatçısı üçün əhəmiyyətini göstərir. Bu iki səviyyənin birlikdə nəzərdən keçirilməsi məqalədə başqa müəlliflərin fikirlərinin niyə mühüm olduğunu açıqlayır: Zehtabinin İran türklərinə yönəlməsini yalnız öz əsərlərinin adları ilə deyil, irsinə müraciət edən şəxslərin şəhadəti ilə də izləmək mümkün olur.
Kafkasyalının (2016) təqdim etdiyi materialda fars dilinin başqa milli dillərdən üstünlüyünü sorğulayan nəşr olunmamış əsər başlığı və müsahibədən nəql edilən demokratik federativ idarəçilik fikirləri də vardır. Bu məlumatlar Zehtabinin ana dili marağının dil bərabərliyi və idarəçilik məsələlərinə də açıldığını göstərir. Başqa xalqlarla əməkdaşlıq düşüncəsi onun türk kimliyini müdafiəsinin İran daxilində birgəyaşayış və bərabərlik haqqında mövqelərlə əlaqəsini aydınlaşdırır. Nəşr olunmamış əsərin bütün arqumentləri məlum olmadığından onun məzmunu haqqında nəticə başlığın göstərdiyi mövzu ilə məhdud qalır.
Dil üstünlüyünü sorğulayan mövzu türkçülük düşüncəsində mühüm bir sualı ortaya çıxarır: bir dilin elmi və ictimai imkanlarının geniş olması onun başqa dillərdən mahiyyətcə üstün olduğu anlamına gəlirmi? Zehtabinin göstərilən əsər başlığı bu iyerarxiyanın müzakirəsinə yönəlir. Ana dili dərslikləri ilə yanaşı nəzərdən keçirildikdə burada dil bərabərliyinin həm düşüncə, həm də maarifçilik tərəfi görünür. Federativ idarəçilik və xalqlar arasında əməkdaşlıq haqqında nəql edilən fikirlər isə milli mənsubiyyətin ölkə daxilində siyasi münasibətlər haqqında düşüncə ilə də əlaqələndirildiyini göstərir (Kafkasyalı, 2016).
Borümənd Fondunun məlumatına görə, Zehtabi qayıdışından sonra Təbriz Universitetində fəaliyyət göstərmiş, 1980-ci ildə universitetdən uzaqlaşdırılmış və sonradan həbs olunmuşdur. Fond həmçinin onun 1998-ci ildə Xatəmiyə ünvanlanan kollektiv müraciətə qoşulduğunu bildirir. Müraciətdə türkdilli bölgələrdə türk dilinin tədrisi, media proqramları və universitet bölmələri tələb edilirdi (Borümənd Fondu, tarixsiz).
Türk dilinin məktəb, universitet və mediada yer alması tələbi Zehtabinin elmi işi ilə ictimai mövqeyi arasında davamlılıq yaradır. Ana dilini öyrətmək üçün kitab hazırlayan ziyalı həmin dilin öyrədilməsi üçün ictimai imkanların genişlənməsini də istəyir. Tarix əsərlərində keçmişin subyekti kimi təqdim etdiyi İran türkləri burada çağdaş təhsil və informasiya məkanının iştirakçısı kimi görünür. Dilçiliklə mədəni hüquq tələbinin bu əlaqəsi onun türkçülüyünün praktik tərəfini göstərir.
İrana qayıdış Zehtabinin fəaliyyətini yenidən doğma dil mühiti ilə birbaşa əlaqələndirmişdir. Universitetdən uzaqlaşdırılma və həbs haqqında məlumatlar bu fəaliyyətin maneəsiz davam etmədiyini göstərir. Buna baxmayaraq, 1998-ci il kollektiv müraciətində iştirakı ana dili məsələsinin onun ictimai mövqeyində yerini qoruduğunu göstərən nümunədir (Borümənd Fondu, tarixsiz). Müraciətdə təhsil və media sahələrinin birlikdə göstərilməsi dilin yalnız şəxsi istifadə ilə məhdudlaşmaması tələbidir. Zehtabinin maarifçilik əsərləri ilə bu tələblər arasında əlaqə qurulduqda türkçülük onun irsində davamlı ictimai məsələ kimi görünür.
7 Türkçülüyün tarixi yaddaş istiqaməti
Əsərin Azərbaycan türkcəsində adı “İran türklərinin əski tarixi”dir; Türkiyə türkcəsində “İran Türklerinin Eski Tarihi”, farsca isə “تاریخ دیرین ترکان ایران” kimi tanınır. Eynullah Mədətlinin 1999-cu ildə Bilge jurnalında dərc etdiyi kitab təqdimatı birinci cildin 1998-ci ilin yayında Təbrizdə ərəb qrafikası ilə nəşr edildiyini və 880 səhifədən ibarət olduğunu göstərir. Bu məlumat ilk cildin Zehtabinin ölümündən əvvəl oxucuya çatdığını təsdiqləyən dövrə yaxın biblioqrafik şəhadətdir (Mədətli, 1999, s. 81).
Mədətli kitabın ilk cildinin ən qədim dövrlərdən Makedoniyalı İsgəndərin yürüşünə qədərki zamanı əhatə etdiyini bildirir. Onun nəql etdiyi tarix kitabında təqdim olunan müəllif yanaşmasında türklərin Yaxın Şərqdə və Arazın hər iki sahilində miladdan təxminən beş min il əvvəl məskunlaşdığı irəli sürülür. Müasir zamandan hesablanan təxminən yeddi minillik keçmiş ifadəsi bu tarixlə əlaqəlidir. Kitabın əhəmiyyəti burada yalnız qədimlik rəqəmi ilə deyil, İran tarixində türklərin yerini ayrıca tədqiqat mövzusuna çevirməsi ilə izah olunur (Mədətli, 1999, s. 81).
Birinci cildin 1998-ci ilin yayında nəşri haqqında məlumat kitabın müəllifin sağlığında ictimai dövriyyəyə daxil olduğunu göstərir. Bu tarix onun ölümündən sonra yaranan qiymətləndirmələrlə əsərin öz nəşr tarixini ayırmağa imkan verir. Mədətlinin bir il sonra çap edilmiş təqdimatı kitabı dövrə yaxın oxucu və tədqiqatçı baxışından tanıdır. Burada 880 səhifəlik həcm geniş bir tarixi layihənin göstəricisidir; layihənin bütün nəticələrinin doğruluğu isə həmin həcmdən çıxarıla bilməz (Mədətli, 1999, s. 81).
Nəsibli (2001, s. 158) yeddi minillik tarix iddiasını milli kimlik müzakirəsi daxilində Zehtabiyə aid edir. Bu, əsərin yalnız qədim tarix haqqında kitab kimi deyil, türklərin mənsubiyyətini izah edən müzakirənin bir hissəsi kimi də qəbul olunduğunu göstərir. Mədətlinin nəşrə yaxın təqdimatı ilə Nəsiblinin milli kimlik yanaşması birlikdə kitabın məzmununu və düşüncə tarixindəki yerini işıqlandırır. Nəsiblinin bu tarixi yanaşmanı xatırlatması onun tarixi doğruluğunun ayrıca təsdiqi deyil.
Şumerlər kimi qədim toplumlarla əlaqə qurmaq Zehtabinin qədimlik yanaşmasının bir hissəsidir. Mədətlinin təqdimatı kitabda şumer, elam və başqa qədim toplumların türk tarixinin daxilində şərh edildiyini göstərir. Burada həmin təsnifat Zehtabinin yanaşması kimi verilir. Bu toplumların dillərinin türk dilləri ilə genetik qohumluğu isə ayrıca filoloji və tarixi sübut tələb edən məsələdir (Mədətli, 1999).
Zehtabinin tarixçilik istiqamətində əsas sual türklərin İranın keçmişində hansı yerə sahib olmasıdır. Qədimlik haqqında tarixi yanaşma bu suala uzunmüddətli tarixi mənsubiyyətlə cavab verməyə çalışır. Mədətlinin (1999) təqdimatında həmin yanaşma türkləri bölgə tarixinə sonradan daxil olmuş qüvvə kimi göstərən təsəvvürə cavabla əlaqələndirilir. Bu baxımdan Zehtabi tarixi milli özünüdərkin sahəsinə çevirir: çağdaş topluluğun özünü yaşadığı məkanın keçmişində görməsini istəyir. Kitabın türkçülük düşüncəsindəki əhəmiyyəti də bu tarixi görünürlük axtarışında üzə çıxır.
Yeddi minillik keçmiş ifadəsinin mənası da dəqiq saxlanmalıdır. Mədətlinin nəqlində miladdan təxminən beş min il əvvəl məskunlaşma iddiası, Nəsiblinin müzakirəsində isə yeddi minillik türk tarixi haqqında kitabda irəli sürülən yanaşma vardır. Söhbət “İranın bütövlükdə tarixi yeddi min ildir” hökmündən deyil, həmin coğrafiyada türk varlığının qədimliyi haqqında müəllif iddiasından gedir (Mədətli, 1999; Nəsibli, 2001). Bu iddianın Zehtabi düşüncəsindəki funksiyası türklərin keçmişini uzun tarixi zaman daxilində təsəvvür etməkdir. Rəqəmi müəllifin orijinal kitabından birbaşa sitat kimi təqdim etmədən bu funksiyanı araşdırmaq mümkündür.
Milli yaddaş yaratmaqla tarixi iddianı elmi şəkildə təsdiqləmək ayrı məsələlərdir. Şumer və elam kimi qədim toplumların dillərinin türk dilləri ilə qohumluğu ayrıca filoloji, arxeoloji və tarixi əsaslandırma tələb edir. Zehtabinin bu sualları türk kimliyi müzakirəsinə gətirməsi onun intellektual rolunu göstərir; verdiyi hər cavabı mübahisəsiz qəbul etməyi tələb etmir. İran türklərinin çağdaş dil və mədəniyyət hüquqları da qədimlik haqqında tarixi yanaşmasının təsdiqindən asılı deyildir. Tarix həmin topluluqların özünü anlamasına xidmət edir, hüquqlar isə insanların bərabərliyinə əsaslanır.
Zehtabinin tarixçilik fəaliyyətinə dair nəticəmiz onun bütün qədimlik haqqında tarixi yanaşmalarının qəbuluna əsaslanmır. İntellektual baxımdan mühüm olan İran türklərinin öz keçmişini ana dilində araşdıran və müzakirə edən topluluq kimi önə çıxarılmasıdır. Tarixin bu şəkildə mövzulaşdırılması dil maarifçiliyini milli özünüdərklə bağlayır. Qədimlik iddialarına tənqidi yanaşmaq bu yönverici rolu aradan qaldırmır; əksinə, onun düşüncə tarixindəki təsiri ilə ayrı-ayrı tarixi hökmlərinin elmi qiymətləndirilməsini daha dəqiq ayırmağa imkan verir.
8 Tədqiqatçıların qiymətləndirmələri və Zehtabinin türkçülük düşüncəsində yeri
Kafkasyalı Zehtabinin ilkin sosialist və kommunist çevrədən zamanla uzaqlaşaraq türkçülük istiqamətini önə çıxardığını yazır və fəaliyyətini İran Türklüyünün davamlılığı ilə əlaqələndirir (Kafkasyalı, 2016). Bu qiymətləndirmə onun siyasi həyatının bütün mərhələləri haqqında yekun hökm deyil, tədqiqatçının irsin əsas yönünə verdiyi izahdır. Məqaləmiz baxımından onun əhəmiyyəti Zehtabinin dilçilik, tarix və mədəni əlaqələrini eyni milli düşüncənin müxtəlif ifadələri kimi birləşdirməsidir.
Məmmədlinin (2025) təqdim etdiyi ana dili əsərləri və ədəbi motivlər bu düşüncənin gündəlik öyrənmə və mənsubiyyət tərəfini göstərir. Mədətli (1999) tarix kitabının mövzu genişliyini, Nəsibli (2001) həmin tarixi yanaşmaların milli kimlik müzakirəsindəki yerini açıqlayır. Mərdani Rəhiminin xatirə və təşəkkürü isə bu irsin qaşqay araşdırma mühitində də əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Hər müəllif fərqli tərəfi önə çıxarsa da, birlikdə onların yazıları Zehtabinin yalnız bir bölgənin tarixçisi və ya şairi kimi təqdim edilməsinin məhdudluğunu üzə çıxarır.
Bu qiymətləndirmələrdə üç fərqli münasibət izlənir. Tədqiqatçı Zehtabinin fəaliyyətini ümumi fikir istiqaməti daxilində izah edir; kitab təqdimatçısı konkret əsərin mövzusunu və nəşrini göstərir; onunla görüşmüş ziyalı isə şəxsi təması və irsə verdiyi dəyəri ifadə edir. Məqalənin müəllif mövqeyi bu məlumatları ardıcıl sadalamaqla bitmir. Onların arasında əlaqə quraraq Zehtabinin türkçülüyünü ana dilinin öyrənilməsi, tarixi mənsubiyyətin şərhi və topluluqlar arasında ünsiyyətin birliyi kimi qiymətləndirir. Başqa müəlliflərin fikirləri bu təhlilin əsaslandırılmasında iştirak edir.
Bu əsaslarla Zehtabinin fərqli yerini milli düşüncəni öyrənmə vasitələrinə çevirməsində görürük. Onun irsində dilin müdafiəsi dərsliklə, tarixi mənsubiyyətin şərhi geniş tarix layihəsi ilə, ortaq türk kimliyi isə müxtəlif topluluqlar arasında mədəni təmaslarla ifadə olunur. Bu fəaliyyətlərin birlikdə mövcudluğu onu İranda türkçülüyün inkişafında yönverici ziyalı kimi qiymətləndirməyə əsas verir. Başqa tədqiqatçıların təqdim etdiyi məlumatlar bu nəticənin ayrı-ayrı tərəflərini əsaslandırır; həmin tərəfləri birləşdirən arqument isə Zehtabinin maarifçilik, tarixçilik və mədəni həmrəylik fəaliyyətinin vahid milli düşüncə daxilində şərhidir.
Bu məqalədə “İran türkçülüyünün fikir öncüllərindən biri” qiymətləndirməsinin əsası Zehtabinin milli düşüncəni müxtəlif bilik və fəaliyyət sahələrində işləməsidir. O, dil haqqında fikri qrammatika və yazı öyrənməsinə, keçmişə marağı tarix araşdırmasına, ortaq mənsubiyyəti isə başqa türk çevrələri ilə mədəni ünsiyyətə bağlamışdır. Onun yönverici rolu yalnız kimlik haqqında danışmasında deyil, həmin kimliyin ana dilində öyrənilməsi və ifadəsi üçün vasitələr hazırlamasındadır. Bu, türkçülüyün inkişafında maarifçi bir rol kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu adlandırma Cavad Heyət, Həmid Nitqi, Hüseyn Məhəmmədzadə Sədiq və başqa ziyalıların rolunu aradan qaldırmır. Zehtabinin fərqli mövqeyi dil, tarix və müəllimliyi İran türkləri haqqında düşüncə daxilində birləşdirməsində görünür. Azərbaycan onun mənsub olduğu və fəaliyyətinin mühüm hissəsini həyata keçirdiyi mühitdir; İran Türklüyü isə əsərlərinin və əlaqələrinin açıldığı daha geniş üfüqdür. Onu yalnız İran Azərbaycanına həsr olunmuş müəllif kimi göstərmək bu ikinci istiqaməti arxa planda qoyur. Bununla yanaşı, təsirinin bütün bölgələr və sonrakı nəsillər üzrə miqyasını dəqiqləşdirmək üçün oxucu, tədris və yazışma materiallarının araşdırılması lazımdır.
9 Şəbüstərdə şübhəli ölüm və kitabla bağlı iddialar
Borümənd Fondunun məlumatına görə, Zehtabinin cəsədi 1 dey 1377-ci ildə, miladi təqvimlə 22 dekabr 1998-ci ildə Şəbüstərdəki evində tapılmışdır. Fondun müsahibələrə əsaslanan materialında hadisə şübhəli ölüm və mümkün siyasi qətl çərçivəsində təqdim olunur. Kafkasyalı isə iki fərqli izahı qeyd edir: bəzi çevrələr onun “İran türklərinin əski tarixi” kitabı və Xatəmiyə ünvanlanan müraciət səbəbilə öldürüldüyünü irəli sürür, digərləri ölümü ürək tutması ilə izah edir (Borümənd Fondu, tarixsiz; Kafkasyalı, 2016).
Kitabın türk varlığını qədim dövrlərə bağlaması və müəllifin evində ölü tapılması onun irsinin sonrakı müzakirələrində əlaqələndirilən mövzulardır. Bu əlaqə kitabın siyasi məna daşıdığına dair baxışı göstərir, lakin ölümün səbəbini müəyyənləşdirmir. Milli düşüncə fəaliyyəti, dil hüquqları tələbləri və tarix kitabı ilə bağlı qətl ehtimalı mənbələrdə mövcuddur; bunlardan hər hansı birini sübut edilmiş səbəb kimi göstərmək mümkün deyil. Ölüm şəraitinin aydınlaşdırılması ayrıca sənədli araşdırma tələb edir.
Zehtabinin irsini qiymətləndirərkən bu mübahisə onun elmi və maarifçi əməyini kölgədə qoymamalıdır. Ölüm haqqında iddialar onun fəaliyyətinin bəzi çevrələrdə siyasi baxımdan necə qəbul olunduğunu göstərən materialdır. İrsinin məqalədə əsaslandırılan dəyəri isə dil, tarix və mədəni əlaqələr sahəsində gördüyü işlərə söykənir. Onun İran türkləri miqyasında düşüncəsi ölüm haqqında hansı izahın doğru olmasından asılı olmadan əsərləri və fəaliyyətinə dair məlumatlar üzərindən araşdırıla bilər.
10 Nəticə
Məhəmmədtağı Zehtabinin həyat yolu İran Azərbaycanında müəllimlik və təhsildən mühacirətə, həbs və sürgündən Bakıda elmi fəaliyyətə, Bağdaddakı çalışmalardan İrana qayıdışa uzanır. Bu müxtəlif mühitlərdə onun irsinin davamlı mövzuları ana dili, milli mənsubiyyət və keçmişlə əlaqə olmuşdur. Dilçilik əsərləri ana dilində öyrənməni, ədəbi yaradıcılığı mənsubiyyətin fərdi ifadəsini, tarix kitabı isə İran türklərinin keçmişdə görünməsini önə çıxarmışdır.
Məqalədə nəzərdən keçirilən müəllif qiymətləndirmələri və mədəni təmaslar Zehtabinin düşüncəsini yalnız İran Azərbaycanı ilə məhdudlaşdırmağın yetərli olmadığını göstərir. “İran türkləri” anlayışı, qaşqaylara ayrılan əsər və müxtəlif türk çevrələri ilə əməkdaşlıq onun daha geniş milli düşüncə istiqamətini açıqlayır. Bu əsaslarla Zehtabi İranda türkçülüyün fikri inkişafında yönverici ziyalı kimi qiymətləndirilir: o, türk kimliyini dilin öyrənilməsi, tarixi yaddaş və mədəni həmrəyliklə əlaqələndirən ziyalıdır. Onun yeddi minillik keçmiş haqqında tarixi yanaşmanin elmi doğruluğu ayrıca araşdırılmalıdır, lakin İran türklərini öz keçmişi haqqında düşünən subyekt kimi önə çıxarması irsinin mühüm xüsusiyyətidir. Zehtabinin Azərbaycan bağlılığı bu geniş düşüncənin əsasını, İran türklərinə müraciəti isə onun əhatəsini müəyyənləşdirir.
Ədəbiyyat
Azadgər, M. (2024, 17 noyabr). Dar hasrat-e azadi: Tab›idiyan-e nefrin-shode-ye Ferqe-ye Demokrat-e Azerbaijan [Azadlıq həsrətində: Azərbaycan Demokrat Firqəsinin sürgünləri]. Avaye Tab›id materialının yenidən nəşri. [https://ufp-iran.org/16718/](https://ufp-iran.org/16718/)
Borümənd Fondu. (tarixsiz). Mohammad-Taqi Zehtabi: Yek sargozasht [Məhəmmədtağı Zehtabi: Bir həyat hekayəsi]. [https://www.iranrights.org/fa/memorial/story/-9545/mohammad-taqi-zehtabi](https://www.iranrights.org/fa/memorial/story/-9545/mohammad-taqi-zehtabi)
Encyclopaedia Iranica. (1988). Azarbaijan x. Azeri Turkish literature. [https://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x/](https://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x/)
Kafkasyalı, A. (2016). Muhammet Taki Zehtabî ve onun çalışmaları. TYB Akademi, 6(18), 65–94. [https://www.tybakademi.com/kitap/akademi18.pdf](https://www.tybakademi.com/kitap/akademi18.pdf)
Musayeva, F. (2011, 21 oktyabr). Başqa dilim, elim var mənim [Şeir toplusunun təqdimatı]. [https://medeniyyet.info.az/page/news/739/Basqa-dilim-elim-var-menim.html](https://medeniyyet.info.az/page/news/739/Basqa-dilim-elim-var-menim.html)
Mədətli, E. (1999). İran Türklerinin Eski Tarihi [Kitab təqdimatı]. Bilge, 21, 81–84. [https://akmb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/02/Bilge-pdf.21.pdf](https://akmb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/02/Bilge-pdf.21.pdf)
Məmmədli, P. (2011). Ön söz. M. Zehtabi, Başqa dilim, elim var mənim: Şeir toplusu (P. Məmmədlinin tərtibi, transliterasiyası, ön sözü və izahları ilə). Bakı, Elm.
Məmmədli, P. (2024). Başqa dilim, elim var mənim [2011-ci il kitabı üçün hazırlanmış materiallar əsasında yenidən işlənmiş məqalə]. Füyuzat. [https://fuyuzat.az/basqa-dilim-elim-var-menim/](https://fuyuzat.az/basqa-dilim-elim-var-menim/)
Mərdani Rəhimi, Ə. (2012). Yüz əsərə bir baxış. Xatirənin İsa Məcidinin saytında dərc edilmiş hissəsi. [https://isamajidi.blogfa.com/tag/حسین-صدیق](https://isamajidi.blogfa.com/tag/حسین-صدیق)
Mərdani Rəhimi, Ə. (tarixsiz). Qaşqayı sözlüyünün müqəddiməsindən hissə. 2022-ci ildə Elyana Shamloo saytında yayımlanmış material. [https://shamlu.blogfa.com/post/347](https://shamlu.blogfa.com/post/347)
Nəsibli, N. (2001). Azerbaycan›ın milli kimlik sorunu. Avrasya Dosyası, 7(1), 132–160. [https://21yyte.org/assets/uploads/files/132-160%20nesib.PDF](https://21yyte.org/assets/uploads/files/132-160%20nesib.PDF)
Yilmaz, H. (2013). The Soviet Union and the construction of Azerbaijani national identity in the 1930s. Iranian Studies, 46(4), 511–533. [https://doi.org/10.1080/00210862.2013.784521](https://doi.org/10.1080/00210862.2013.784521)
Heyət, C. Türk dilləri və ləhcələrinin tarixi (II kitab, s. 151). https://adpuquba.edu.az/wp-content/uploads/2020/12/Cavad-Hey%C9%99t-Turk-dilleri-v%C9%99-l%C9%99hc%C9%99l%C9%99rinin-tarixi-II-kitab.pdf
Qeyd: 1979-cu il Zehtabinin əsərinin nəşr ilidir; Heyətin kitabının nəşr ili dəqiqləşdirilmədiyi üçün burada göstərilməyib.
