ISSN 2819-4047 - ISSN 2819-4055
DOI 10.64259/nasimitariqatname
این مقاله تحت مجوز Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0) منتشر شده است.
استفاده، توزیع و بازتولید آزاد در هر رسانهای مجاز است، به شرطی که نام نویسنده و منبع اصلی ذکر شود.
لینک مجوز:
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
اؤزت:
عمادالدین نسیمی آذربایجان تورک ادبی دیلینین عیارلانماسیندا بؤیوک رولو اولموشدور. خالقیمیزین فیکیر و ادبیات تاریخینین ان کاریزماتیک شخصیتی اولان نسیمی، اوچ دیللی شعرسؤیلهین بیر نابغهدیر. نسیمی استعدادی ایله شعرین اؤزللیکلری: دیل، دوشونجه و دویغونو چوخ دوزگون بیر حالدا بیرلشدیریر و بونا گؤره ده ادبیاتیمیزین زیروهسینده دایانیر. عینی حالدا دیوانلاردان علاوه نئچه اثری ده واردیر، او جملهدن طریقتنامه اثری شاعیرین دوشونجهسینی باریز شکیلده اورتایا قویور. طریقتنامه ۶۸ صحیفهلیک بیر مثنویدیر کی حروفیه طریقتینین اساس فیکیرلرینی آچیقلاییر. هابئله مثنوی اوچون سئچدیگی وزن باشقا مثنویلردن فرقلی و تورک مثنویلری آراسیندا اؤزل بیر یئر توتور. بو اثرین الیازماسی ایران میللی مجلیس کتابخاناسیندا ساخلانیلیر و الیازمادا بو مثنویدن علاوه نسیمینین باشقا غزللری ده گلمیشدیر. نسیمی بو اثرینده دؤرد مرحلهدن عبارت اولان: شریعت، حقیقت، معرفت و طریقت اوچون، هر بیرینه ۱۰ مقام تعریفلهییر و طریق اهلینین تکلیفلرینی ده ایضاح ائدیر. اثرین کاتیبی و استنساخ تاریخی بللی دئییلدیر، آنجاق ایرانین مشهور نسخهشناسی -محمدتقی دانشپژوه اونون یازییا آلینماسینی ۹جو یوزیلین سونو و ۱۰جو عصرین اوّلی بیلیر. عینی حالدا کاتیبینین حروفی اولدوغونا دا نظر وئریر. بورادا اولان غزللرین بیر سیراسی بوگونه قدر چاپ اولان دیوانلاردا یوخدور. بو نهدنلره گؤره طریقتنامه گؤز اؤنونده دقته لایق بیر اثردیر.
آچار سؤزلر: عمادالدین نسیمی، طریقتنامه، حروفیه، تورک ادبیاتی، آذربایجان ادبی دیلینین عیارلانماسی.
عمادالدین نسیمی آذربایجان تورک ادبی دیلینین عیارلانماسیندا بؤیوک رولو اولموشدور. یازدیغی غزللر و شعرلر و اثرلری ادبیاتیمیزین زیروهسینده دایانیر. نسیمی خالقیمیزین فیکیر و ادبیات تاریخینین ان حیرتآمیز شخصیتیدیر. بو شاعر و فیلسوفون حیرتآمیز شخصیتینین و حدودسوز دوهاسینین اینکیشافی دؤورون مدنی، سیاسی و سوسیال یوکسلیشی و اینکیشافی ایله ایضاح ائدیله بیلر. نسیمی اوچ دیللی شعرسؤیلهین بیر نابغهدیر.
هر بیر شاعیرین بوینوندا اوچ تکلیف واردیر. نسیمی بو اوچ تکلیفی دوزگون یئرینه یئتیرمیشدیر. بو اوچ تکلیف بونلاردان عبارتدیر:
بیر – دیل
ایکی – دوشونجه
و اوچ – دویغو
۱) شاعیر اؤز یارادیجیلیغی ایله دیلی گلیشلندیریر، گئنیشلندیریر و انکشافا ساری یونلدیر. دیلین اینجهلیکلرینه، گؤزللیکلرینه آرتیریر. دیلین سؤز خزینهسینی چوخالدیر. ایلک اؤنجه دیلی تمیزلهمک و اونا مرواریلار آرتیرماق هر بیر شاعیرین وظیفهسیدیر.
۲) شاعیر دوشونجه صاحبی اولمالیدیر؛ خالقیندان یوکسک بیر دورما مالیک اولمالیدیر و بو یوکسکلیگی خالقینا وئرمهلیدیر. نسیمی دوشونجه سی اوغروندا جانینی فدا ائتمیش؛ حروفیه طریقتی اؤزو درین بیر فلسفه و دوشونجهدیر. او بیر فیلسوف کیمی حکمتلر یازمیش، گؤزل استدلاللار گتیرمیش و فیکیرلر یاراتمیشدیر. حروفیه دوشونجهسی نسیمینین شعر قونوسودور؛ آغیر، درین و گئنیش بیر دوشونجهنین اؤزنهییدیر.
۳) دویغویا گلدیکده، شاعیر بو گؤزل دیلی و درین دوشونجهنی ائله بیر قالیبا سالمالی و ائله تمیز یازمالیدیر کی اوخوجودا و دینلهییجیده بیر هیجان یارادابیله، اونو فیکره دالدیرا و اونا بیر یول آچا؛ اونو فیکرینی آچیقلاتمایا بیر انگیزه یارادا.
نسیمی بو اوچ خصوصیته مالیک اولان بیر شاعیردیر؛ بونا گؤره ده ادبیاتیمیزین زیروهسینده دایانیر.
تورک دیلینین گؤزللیکلری چوخدور او جملهدن جیناس، سجع، قرینه، ترصیع، تضاد، تناقض، تلمیح و... سایماق اولار. نسیمی دیوانیندا بو ادبی بزکلر بوللو-بوللو ایشلنمکدهدیر و دیلیمیزی بزهمکده چون اؤنملی رول اولنامیشدیر. بورادا جیناس اوچون بیر اؤرنک وئرهلیم:
سنسیز یئدیگیم هر نه یئسم درد ایله قاندیر
گل گل، دوداغین شربتینه جانیمی قاندیر
بورادا «قاندیر» و «قاندیر» گؤزل بیر جیناس اولاراق ادبیاتیمیزدا یئنی بیر جیغیر آچمیش و دالدان گلن شاعیرلره یول گؤسترمیشدیر.
بیر جفاکش عاشیقم، هئی یار، سندن دؤنمهزم
خنجریله یورهگیمی یار، سندن دؤنمهزم.
بورادا دا ایکی دؤنه «یار» سؤزجویو بیری سئوگیلی معناسیندا و بیری ده یارماق معناسیندا فعل اولاراق گلمیشدیر. بونلار دیلیمیزه گؤزللیکلر آشیلاییر. جیناس دئدیکده تورک شعرینده ادبی بزک ساییلیر. نسیمینسن بیر غزلی ده واردیر کی ۷ بیت اولاراق ۸ جیناس ایشلتمیش و بو ادبی بزک اوچون آذربایجان تورک ادبیاتینا یئر آچمیشدیر. نسیمینین دیوانی باشقا ادبی بزکلرله دولودور. بو بزکلر جیناس، بدیع، ابداع، ارسالالمثل، تضاد، مبالغه و... نسیمینین دیوانیندا بوللو-بوللو ایشلنمیشدیر و نسیمی بو یؤندن باجاریقلی و مهارتلی بیر شاعیردیر.
نسیمینین اثرلری:
نسیمی شعر دیوانلاریندان علاوه دؤرد اثری ده تانینمیشدیر و بو اثرلرله شاعیرین نثر یازیلارییلا دا ایله توش گلیریک: بیری فارسیجا رسالهدیر «آفاق و انفس» آدیندا ایران مجلیس کتابخاناسیندا ۱۰۱۲۸ نومره آلتیندا ساخلانیلیر.
ایکینجی بیر عربجه رسالهدیر: آیتالله مرعشینین کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.
اوچونجو «مقدمه الحقایق»دیر. مقدمه الحقایقین ۲۰دن آرتیق الیازماسی دونیادا تانینمیشدیر: او جملهدن: مانیسا، بورسا، قونیا، آدانا، آنکارا، واتیکان، بریتانیا، استانبول بلدیه کتابخاناسیندا ۵ نسخه / استانبولون باشقا کتابخانالاریندا حاجی سلیم / علی نهاد ترلان / سلیمانیه، نافذ پاشا، عدنان اؤتوکن، حاجی محمود افندی، ملت کتابخاناسی ندا بو نسخه لر ساخلانیلیر. ایران کتابخانالاریندا دا چوخلو الیازمالار موجوددور؛ آما هله ایکی دؤنه نشر اولموشدور(بیری تورکیهده و بیر دؤنه ده تبریزده). بو اثرین اوزهرینده درین آراشدیرمالار ایرهلی گئتمهمیشدیر. بو اثر حروفیه طریقتینین اساس دوشونجهسینی آراشدیریر و اوخوجولارا تانیتدیریر.
و دؤردونجو «طریقت نامه»دیر. بو سونونجو بیر بالاجا – بیر صفحهلیک نثر ایله باشلاییر و آردیجا نظم گلیر. طریقتنامه بو مقدمهایله باشلانیر:
«شک یوقدور کی هر وجوددا عشق ساری و جاریدور. هر قولدا و هر فعلده عشق روادور. هئچ وجود عشقدن خالی اولماز. عشق اولماسیدی انسان اولمازدی. گؤگول عشق خزانهسیدور. عشق انسانی عبادته دعوت قیلور.
معلومدور کی مولیدات اوچ قسمدور. قسم اول عالمدور کی الله تعالی آدمدن موجود قیلدی. سونرا آدمی عالمدن وجوده گتیردی و اوچونجی آدمدن کلام ظاهر اولدی. ذات اعظم انسانی یاراتدی و کندیسینی اوودی. ملکلری سجدهیه امر ائتدی. ملکلر سجده قیلدیلر. الا ابلیس باش اگمهدی و کندینی اوددان اولوب افضل بیلدی. اونا گؤره ملعون اولدی.
کلام و نطق اللهه خاص ایدی. انسان نطقه گلدی و گؤگلره قالخدی. اشرف مخلوقات اولدی. حق تعالی نطق ایله انساندا تجلّی قیلدی. انسان حقین آیناسی و خلیفهسی اولدی.
یازدی قرانون حروفین بیغلط صورت لوحینده اوتتوز ایککی خط
صورتیدور عرش رحمان او کلام سؤز تجلی قیلدی آدمده تمام
بو ییگیرمی سکیز او اوتوز ایکی نطق حقدور قویما گؤگولده شکی
جمله اشیایا موهیت اولدی بو ذات حق تعالی ذاتینا اولدی صفات
بیلدی بو حق سرینی اهل یقین دویمادی حق سرینی دیو لعین
انبیا و اولیا و اصفیا بونو آچماغا گلمیشلردور. من ضعیفدن طریقت یولونو ایستهمیشلر. حقیقت و معرفتسوز طریقت اولاماز. طریقتدن آییتماق اون مقامدا منیم ایشیم. حروفی بیلمک لازمدور. قرآنون دوز اوقوماقی لازمدور. انسان نطقی انسانی تمام موجوداته ارجح ائتمیش و حق تعالیه چاتدیرمیش. بونو بیلمک لازمدور. بونلاری نظم ایله دئمک افضلدور.»
مقدمهدن سونرا طریقتنامهنی باشلاییر و ۴۰ مقامدان اولدوغونو ایضاح ائدیر. او حقیقتی آچیقلاییر، معرفتدن دانیشیر و سونرا طریقتین نه اولدوغو، اونون مریدلری، رهبرلری و یولو حاققیندا دانیشیرکن، حروفیه طریقتینین فلسفی باخشینی ایضاح ائدیر.
بو الیازمادا، طریقتنامهنین سونوندا نسیمینین باشقا غزللرینی آرتیریر. بونو یازان کاتیب بو غزللری سئچیب و گتیرمیشدیر. آنجاق کاتبین کیم اولدوغو و استنساخ تاریخی بللی دئییلدیر؛ بونونلا بئله ایراندا محمدتقی دانشپژوه شهرتلی نسخهشناس اثرین یازیلما تاریخینی ۹جو یوزیلین سونو و ۱۰جو یوزیلین اوّللری بیلدیریر؛ یعنی نسیمیدن ۱۰۰ ایل سونرا.
بو آرادا طریقتنامهنین هلهلیک بیر الیازماسی ایران مجلس کیتابخاناسیندا موجود اولدوغو بللیدیر، بو سطیرلرین یازاری طرفیندن تصحیح و چاپ اولموشدور. بو ایکی اثر شاعیرین دوشونجهلرینه ایشیق سالیر؛ اؤزللیکله طریقتنامهده چوخ آچیق شکیلده حروفیه دوشونجه و اینامینی آچیقلاماقدادیر. بو الیازما ۱۲۲ یاپراق (۲۴۴ صفحه) اولاراق باشدا بیر صفحهسی نثر (دوز یازی) و قالانی مثنوی فورموندادیر. الیازمانین ۶۸ صفحهسی طریقتنامهیه عاییددیر، قالانی نسیمینین غزللرینی احتیوا ائدیر. نسیمی یازیر: دین، شریعت، مذهب و طریقت – هامیسی یول معناسیندادیر. یول گئتمک اوچوندور. نه قدر بو یول هامار (صاف)، دوز، گئنیش و ایشیقلی اولدوقدا او یولو گئتمک آساندیر؛ آنجاق نه یازیق کی بوگون بو یول، اونا بزکلر آرتیرماقلا باغلانمیشدیر. بزکلر دئدیکده هامان خرافهلردیر و یانلیش فیکیرلردیر، یولون یئنیدن آچیلماسی بو خرافهلری آرادان آپارماقلا اولابیلر. نسیمی طریقتنامهده بو یولون هامارلانماسی، ایشیقلانماسی و تمیزلنمهسی اوچون حروفیه اینامینا و دوشونجهسینه گلمکله مومکون اولابیلدیگینی سؤیلر.
نسیمینین اساس دوشونجهسی بو اثرده تقلید مسئلهسیدیر و تقلیدی بیر خورافه بیلیر. غزللرینده ده بونا مناسبتینی گؤسترمیش و دئییر:
آنان که به تقلید مجرد گرویدند
دورند ز حق، زان به حقیقت نرسیدند.
بو الیازمانین ایچینده چوخلو غزللری شاعرین حسینی تخلصو ایله گؤستهریلیر، بیر حالداکی چاپ اولان دیوانلاردا همان شعرلر نسیمی تخلصو ایله یازیلمیشدیر. بوندان علاوه، بو الیازمادا کاتب چالیشیر غزللری الفبا اوزویله دوزسون، آنجاق بیر سیرا یئرلرده بو سیرالاما دوزگون اولمامیشدیر؛ هر حالدا بو ایشلر کاتبین حروفی اولدوغونو آشکار صورتده بیلدیریر.
الیمیزده اولان الیازمانین اؤزللیگی بودور کی حروفیه طریقتینه باغلی اولان غزللر یازیلمیشدیر. چاپ اولان دیوانلارلا (او جملهدن دؤکتور صدیق، دؤکتور فیض اللهی، بهرام اسدی، تورکیه چاپی و باشقا – باشقا چاپ اولان دیوانلارلا) توتوشدوردوق؛ بورادا بیر سیرا غزللری واردیر کی بو چاپ اولانلاردا یوخدور و بوراسی گؤزلدیر. اوندان علاوه، غزللرین بیتلرینده ده چوخلو دهییشیکلیکلر و فرقلر واردیر و لازیم گلیر سونراکی تدوین اولان دیوانلاردا گؤز اؤنونده اولسون، چونکی بورادا اولان شعرلر مفهوم باخیشیندان داها گؤزل و دوزگوندورلر.
طریقتنامه بیر تعلیمی – اؤیرهتیم اثریدیر. بورادا شریعت، طریقت، معرفت و حقیقت حقینده دانیشیر و سونرا طریقتده اولان اؤزللیکلری آچیقلاییر. هر بؤلومون باشیندا عنوانلاری فارسیجا یازیر: مثلا: در بیان ابجد طریقت، احکام طریقت، آبدست طریقت، خطبه طریقت، ارکان طریقت، کمال طریقت، اهل طریقت، حروف طریقت، پیر و احوال او، و...
مثنوینین سونوندا بیر "ساقینامه" ده گلیر و بئله باشلانیر:
جام صفایی بیزه سون ساقیا
کیم سوسامیش اولمییه آهل سفا . . .
و سون بئیتلر:
گؤر بو نسیمی نفسین کیم نئجه
بوی مسیحا کیمیدیر جانفزا
نظم نسیمی کی دورردور آدی
خلقه ساتار آنی او آلماز بها..
طریقتنامه بو بیتلرله باشلاییر:
من ضعیف خسته بیر گون اوتوردوم معتکف
طریق اولیادن سوردی فقیردن بیر سوآل
مشکلی دوشموش یانیما گلدی بیر یار شریف
ائیلهدیم آنین جوابین دینله گل شرح مقال...
بورادا بیر نوکتهنی آرتیرماق گرهکیر: تورک مثنویسینده غزل، قطعه، حتی قوشمالار آرتیرماقلا مثنوینین بیر وزن و بیر آهنگده اولدوغونو دییشدیریر، اوخوجو یا دینلهییجینین یورقونلوغونو چیخاریر. غزل، قطعه و باشقا فورملار مثنوی ایچینده آرتیرماق، تورک مثنویلرینین اؤزللیگیدیر.
آنجاق طریقت یولونا گیرمک اوچون بیلمک و اینانماق گرک؛ شاعیر دئییر:
عاقل ایسن، قیل حذر، گیرمه بو یولا بیرفیق
نئجه کیم دئدی پیمبر الرفیق، ثم الطریق.
شاعیر مثنوینین داوامیندا ۴۰ مقامدان سؤز آچیر: ۱۰ مقام شریعتده، ۱۰ مقام حقیقتده، ۱۰ مقام معرفتده و ۱۰ مقام طریقتده. بونلاری بیلمهدن دم وورماق یانلیشدیر:
گر طریقت ابجدیندن بیخبرسن ای جوان
گل طریقتدن دم اورما، غافل اولموشسن، اویان!
عمادالدین نسیمی بیر فیلسوف و حکیمدیر. اونون شعرلرینده دالغالانان انسانسئورلیک عنعنهلری سسلهنیر. نسیمی دیوانی باشدان باشا اناالحق سسلهمکدهدیر. اناالحقدن منظور انسانسئورلیکدیر. انسان حقلرینی مُدافعه ائتمکدیر. سلطانلارا، شاهلارا و انسان حقوقونو ازنلره قارشی دورماق و حقلری ازیلن انسانلاری مُدافعه ائتمکدیر. نسیمی انسانی تانرینین خلیفهسی و الله تعالینین یئرده تجلیسی بیلیر:
سنی بو حسن و جمالیه، کمالیله گؤروب
قورخدولار حق دئمهیه، دؤندولر انسان دئدیلر
نسیمینین باش سؤزو انسانلارین الله خلیفهسی اولدوغو و سجدهیه لایق اولدوغودور و اونا گؤره ده دئییر:
آدمده تجلی قیلدی الله
قیل آدمه سجده، اولما گمراه
نسیمی دئییر:
منده سیغار ایکی جهان، من بو جهانه سیغمازام
گوهر لامکان منم، کون و مکانه سیغمازام...
بو دوشونجه نسیمینین گؤروشونو گؤستهریر. نسيمي انسانی هر بیر زاددان یوکسک بیلهرک انسانی تانرینین تفسیری بیلیر و دئییر:
گـر ديـلرسـن خالقي ائتـمك بيـان
حرف سنـسن، نئجه ائيلـرسن بيـان؟
حرفدن اؤزگه خالقه يوخدورنشان
گـر تاپوبسان, گل بيان ائيله روان!
بئلهلیکله تانرینی حرفلرله بیان ائتمهنین ممکون اولدوغونو دئییر. شاعیرین باخیشی ایله انسان تانرینین وارلیغینی اثبات ائدیر. تانریدان باشقا هئچ بیر شئی یوخدور، پس انسان دا تانریدان بیر نمونهدیر. حروفیلر، تانرینین وارلیغینی هر شئی ده گؤرور و چالیشیر انسانلارین فکرینی انسانا طرف چکسین. بو یولونان مبارزه یه حاضرلیق یارادیر. اونلار سارایدا قوللانیلان دینی طرد ائدیب و انسانی مقصد توتان دینی قبول ائدیرلر. اونلارین باخیشیندا دین، مذهب، طریقت هامیسی انسان اوچون یارانمیش و تانری اؤز ائلچیلرینی و دینلری انسانین سعادتی اوچون گؤندرمیش؛ آما تاسوفله ظالملر ساتقین روحانیلری ساتین آلمیش و اونلارین ایستهیی اساسیندا دین ماهیتینی دهییشیرلر و خرافهلرله دولدورورلار. حروفی رهبرلری جانلارینی بو یولدا قویماقلا، خالق طرفیندن داها آرتیق سئویلیرلر.
نسیمی "زرق و تزويرين زماني كئچدي اي زاهد اويان" - دئیهرک انسانلارا دقت یئتیرمهیی ایستهییر:
اي قيلان توحيد و ايمان، كفر و شركين آديني
گل بو زيبـا صورته قـيل سجده كيم ايمان بودور.
احـسن تقويمـه انـكار ائـيلر ايمانسيز فقيه
شول عزازيلين سؤزو كيم حق دئدي شيطان بودور.
شاعر عاشق ایله زاهدی قارشی قارشییا قویور و خالقدان قضاوت ائتمهیی ایستهییر:
زاهدين مطلوبي جنت، عاشيقين مقصودي يار
زاهدين راهي حقدور يا عاشيقين راهي؟ گؤرون!
اونون باخیشیندا عشق و محبت، باشقالارینین افسانهلرینه احتیاج دویمور:
زاهدين افسانهسـيندن حـاصل اولماز فايـده
واريكن عشــقين حـديثي، نيلَرم افسـانهيـي
نسیمینین یارادیجیلیغیندا انسان کائناتین مرکزینده دایانیر و انسان سعادتی یارانیشین اساس غایتی ساییلیر. بو یولدا نسیمی، قرآن آیهلریندن و اسلام دوشونجهسیندن کفایتی قدر یارارلانیر.
نسیمی ائله بیر زاماندا یاشاییر کی انسانلار، شاهلارین، سلطانلارین آیاغی آلتیندا ازیلیر و روحانیلر ده اونلارا دایاق دوروب، دینی اونلارین ایستکلری اساسیندا تعبیر و تفسیر ائدیرلر؛ اونلارین ایستهگینه جواب اولاراق فتوالار وئریرلر و انسانلارین حقّینی آیاق آلتیندا ازیرلر. بئله بیر زماندا، نسیمینین اناالحق سسی اوجالیر:
بولموشم حقی، اناالحق سؤیلهرم
حق منم، حق مندهدیر حق سؤیلهرم
گؤر بو اسراری نه مغلق سؤیلهرم
صادقم قولیمده، صدق سؤیلهرم.
نسیمی اوچ دیللی شاعیردیر؛ آذربایجان و آنادولودا اولدوغو زامان تورکجه شعرلر سؤیلهییر، شیرازدا گئتدیگی زامان فارسیجا و عرب دیللی اؤلکهلرده اولدوغو زامان او یورزددا یاشایان خالقلاریندا دیلینده -عربجه شعر سؤیلهییر. نسیمی شیرازدا اولدوغو زامان، فارسیجا شعر سؤیلهییر و شعری او قدر آخیجی و اورهیهیاتان اولور کی حافظ کیمی بؤیوک شاعر، بو گنج شاعرین سؤزلرینی ائشیدهرک، قوجامان شاعرلره موشتولوقلار وئریر و دئییر:
ترکان پارسی گو بخشندگان عمرند
ساقی بشارتی ده پیران پارسا را.
حافظ عؤمور بویو شیرازدان ائشیگه چیخماسا دا، چئورهسینده دوشن حادثهلره اعتناسیز اولمامیش، هله نسیمی آلینجا قالاسیندا - آراز چایینین قیراغیندا – نخجواندا، قیاما قالخدیقلاری زمان حافظ بئله دئییردی:
ای صبا، گر بگذری بر ساحل رود ارس
بوسه زن بر خاک آن وادی و مُشکین کن نفس. . .
بیر سیرا ادیبلر حافظ ایله نسیمینین گؤروشوندن ده دانیشیرلار.
نسیمی حروفیه طریقتینین یاییلماسی اساسدا فعالیت گؤسترمیش و نتیجهسینده بیر چوخلو شاعیرلر بو طریقته قاتیلاراق اؤز دستعداد و هنرلرینی ده طریقت یولوندا خرجله میشلر. بو شاعیرلردن آد آپاریرساق بونلار باشدا دایانیر: رفیعی تبریزی، عامل اوغلو، عبدالمجید فرشته اوغلو، امیراسحاق، امیرغیاثالدین، محمددده، و...
یازیلان اثرلر – حروفیه بیر طریقتدیر و بیر چوخلو شاعیرلر بو ساحهده اثرلر یازاتمیشلار. بو اثرلرین چوخو نظم فورماسیندا – مثنویدیرلر او جملهدن: جاویدان نامه، بشارت نامه، گنج نامه، محشرنامه، قیامت نامه، فضیلت نامه، تراب نامه، استوانامه، هدایت نامه، صلات نامه، حج نامه، آخرت نامه، استوانامه، عشق نامه و... بونلارین چوخو فضلاللهین اثرلرینین ترجمهسی و تفسیریدیر.
«كنوز الذهب» کتابی عربجه اولاراق یازیر: «زنديق علي النسيمي در زمان بشبك به قتل رسيد. در آن زمان در دارالعدل در محضر ابن خطيب النصيري و شمسالدين بن امين الدوله نايب قاضيالقضاهي، شيخ عزالدين و قاضيالقضاه شهابالدين الحنبلي عليه نسيمي صورت گرفت. او برخي اشخاص نادان و بيخرد را اغوا كرده و از راه بدر كرده بود و آنان نيز در كفر و خدانشناسي و زندقه از او پيروي كرده بودند پس از محاكمهي مؤيدالسلطان اين امر صادر كرد كه بايد پوست او برگيرند و هفت روز در شهر حلب در معرض تماشاي عموم گذارند سپس دست و پايش قطع گردد» (رضا باغبان، 1357، ص 112).
نسيمي بیر عمر باشی اوجالیقلا یاشامیش و مبارزه ائتمیشدیر. اونون اؤلومو یاشاییشیندان باشقا اولا بیلمزدی. او سون آنلارا قدر باشی اوجا یاشادی و دوشمانلارینین آلچاقلیقلارینی گؤستردی. او بیر عاشقدیر انسانلار اوغروندا جان وئرمهگه و فدایی اولماغا. میدان سولاییرلار، دار آغفاجینی قورورلار و نسیمینی میدانا گتیریرلر. دریسینی سویورلار، او عذاب چکسخ ده اوزونه توز قوندورماییر، رنگی سارالیرسا دا، دیلی سؤزونو تکرار ائدیر و انسانلارا باغلی اولدوغونو سؤیلهییر. قاضی فتوا وئرمیشدیر کی: « نسيمي آنچنان كافري است كه اگر يك قطره از خون ناپاكش به قسمتي از بدن بريزد قطع آن عضو واجب است». اتفاق بئله دوشور کی قاضی رسوا اولور: نسیمینین دریسینی سویماقدا اولان زامان نسیمینین بیر دامجی قانیندان قاضینین بارماغینا داشلانیر. خالق قاضینین اؤز فتواسینا خاطرلایاراق دئییرلر: قاضی سنین بارماغین کسیلمهلیدیر! آما قاضی اؤز سؤزونون آلتینا ووروب دئییر: من بو سؤزو مثال اوچون دئمیدشم. بورادادیر کی شاعر جوشور و قاضینین ایمانسیزایغینی قاباردیر:
زاهدين بير بارماغين كسسن دؤنر چقدن كئچر
گؤر بو مسكين عاشقي سر تا پا سويارلار آغريماز (دیوان، 1375، ص 29).
نسیمی اؤلوم آنلاریندا دا دیلی دنج دورمور. حقیقتلری همیشه سؤیلهییر. نسیمی ده آتاسی بابک کیمی دوشمانلاری قیزاردیر. نسیمی نین قانی تؤکولهرک اوزونون رنگی سولور. آنجاق دوشمانلار بو یارالماغی قورخودان بیلمهسین دئیهرک بئله تعریف ائدیر کی گونش باتان چاغدا رنگی سولوب – سارالار؛ من ده گونش کیمی سولمادایام::
آنـدم وكـه اجـل مــوكـل مــرد شــود
آهم چو دم سحرگـهي سـرد شود.
خورشيد كه پر دلتر از آن چيزي نيست
در وقت فروشدن رخش زرد شود (رضا باغبان، 1357، ص 46).
بورادا نسیمی اؤز اؤلومونو سحر کیمی بیر ایشیقلی گونون گلیشیندن دانیشیر و اؤلومونو بیر سحر بیلیر کی گوندوزون گلمهگینه موژدهچی بیلیر. عینی حالدا اؤلومونو ده غروب چاغیندا سارالان گونشله توتوشدورور و رنگینین سارالماسینی بئله تصویره آلیر. بئله بیر گؤرکملی حادثهنی تاریخده چون آز گؤرموشوک.
مسلمدیر نسیمینی تانیماق هله تازا باشلانمیش، دوشونجهلری گلهجک نسلیمیز اوچون ایشیقلی یوللار آچاجاقدیر.
قایناقلار:
عمادالدین نسیمی، دیوان، اوچ جیلدده، جهانگیر قهرمانف، باکی، علم نشریاتی، ۱۹۷۳.
دیوان عمادالدین نسیمی، تصحیح: دکتر محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، ۱۳۸۷.
دیوان نسیمی، مقدمه: م. کریمی، زنگان، انتشارات زنگان، ۱۳۷۷.
م. کریمی، نهضت حروفیه، تبریز، انتشارات تلاش، ۱۳۵۷.
دیوان فارسی فضل الله نعیمی و عمادالدین نسیمی، مقدمه: رستم علیاف، تهران، انتشارات دنیا، ۱۳۵۴.
سیدعلی صالحی، ققنوس در شب خاکستری، تهران، انتشارات تهران، ۱۳۶۸.
عاملاوغلو، عرش نامه، تصحیح: م. کریمی، اورمیه، انتشارات یاز، ۱۳۹۹.
عمادالدین نسیمی، طریقت نامه، تصحیح: م. کریمی، اورمیه، انتشارات یاز، ۱۴۰۰.
رضا باغبان، مقالاتی پیرامون زندگی و خلاقیت عمادالدین نسیمی، تبریز، انتشارات نوبل، ۱۳۵۷.
م. کریمی، نسیمی – شاعر عشق و شهادت، زنجان، ۱۳۷۳.
دیوان فارسی نسیمی، حمید محمدزاده، باکو، آذرنشر، ۱۹۷۲.
دیوان نسیمی، حسین فیض الهی وحید، تبریز، انتشارات آذربایجان، ۱۳۸۴.
دیوان نسیمی، بهرام اسدی، اورمیه، انتشارات یاز، ۱۳۸۶.
Mehmet Fuad Köprülü, Türk dili ve Edebiyati Hakkinda Araştirmalar, İstanbul, 1934.
Mehmet Fuad Köprülü, Türk Edebiyatinda ilk Mutasavvifler, Ankara, 1966.
Abdulbaki Gülpinarli, Nesimi, İstanbul, 1953.
Hüseyn Ayan, Nesimi Hayati, Edebi Kişiliyi, Eserleri ve Türkce Divaninin Tenkiti Metni, Ankara, 2002.
