خبر فوری *

شیر و خورشید سمبل باستانی تورکان ایران - رحیم آغ بایراق


ISSN 2819-4047 - ISSN 2819-4055

این مقاله تحت مجوز Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0) منتشر شده است.
استفاده، توزیع و بازتولید آزاد در هر رسانه‌ای مجاز است، به شرطی که نام نویسنده و منبع اصلی ذکر شود.

لینک مجوز:
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

ملتها بر اساس ریشه های خود و عمق و قدرت آن میتوانند به اعتماد به نفسی برسند که در سایه آن دستاوردهای علمی و اقتصادی و رفاهی کسب کنند. رقابت در کشف ریشه های تاریخی بین شرق و غرب از زمانی آغاز شد که غرب برای درهم شکستن شرق متوسل به تاریخ سازی جدید شد. این روند از قرن هفدهم شروع و در قرن نوزدهم به اوج خود رسید و بعنوان ماموریتی جدی برای مسییونرهای غربی تبدیل شد. آنها به نیکی دانستند که با جنگ روایات خواهند توانست ریشه های درخت برتر شرق را مسموم کرده و سپس از هر جهت خصوصا اقتصادی و فرهنگی آنها را به درجه دوم و مستعمرگی برانند.

تاریخ سازی برای غرب و در مقابل تخریب تاریخ شرق خصوصا تورکان ریشه دار و باستانی درست از اینجا شروع شد. تقلیل تاریخ چند هزار ساله تورکان به چند صد سال و بردن مبدا تمدنی آن از بین النهرین و آذربایجان به مغولستان جایی که حتی ارتباط زبانی نیز با زبان تورکی وجود ندارد در درجه نخست قرار گرفت. نابود سازی آثار فرهنگی و تمدنی و تحریف آن شروع شد و در مقابل آریا سازی و هخامنش پروری چنان اغراق آمیز و بدون پشتوانه توسعه یافت که صدای خودشان هم در آمد چنان که تا امروز هیچ یک از روشهای عادی قدمت سنجی بر روی مثلا معروفترین آن یعنی کتیبه منصوب به کوروش انجام نشده و ترجمه پهلویستی و صهیونیستی آن با ترجمه اکد شناسان کاملا متفاوت است.

در این میان نادیده و کوچک و زشت گرفتن مظاهر تمدنی ایران از ماننا و ایلام و اورارتو تا قوت ها و تووروک ها و هوری ها حتی اشکانیان و غزنویان و سلجوقیان و ایلخانان و اتابکان و آغ و قره قویونلوها و صفویه و افشاریه و قاجاریه یک برنامه وسیع بود. تمدن ایلام هزاران برابر بزرگتر بزرگتر از دوره تاریک و گنگ هخامنشی و دارای نشانه های مادی و کتیبه های هزاران برابری در برابر ساسانی بود اما چون امکان تحریف آنها نبود و میدانستند آنها التصاقی و پروتوتورک بودند ه
مه این تمدنها را ایزوله و بیگانه و زشت و غاصب نمایش دادند...در این باب کتاب "توهم توطئه " را که چند سال قبل نوشتم و در تلگرامم قرار دارد را مطالعه کنید.

 

شیر و خورشید از جمله نمادهای وسیع و عمیق تورکان در ایران است که همان جلوه گران در تصرف و غصب آن موفق بوده اند و با دستگاههای بزرگ و رسانه های خود دهها سال در این باره چنان کوشیده اند که همه آن را یک سمبل هخامنشی یا ایران باستان میدانند در حالی که یک کف دست نقش برجسته یا کتیبه در این باره ندارند و به یک سنت لیدیایی در آناتولی که الهه عشق بر شیری سوار است استناد میکنند اما یادشان میرود که شاهان سوار شیر نمی شدند و  در تفسیر این سمبل درمانده می شوند حال آنکه هزاران سند در جغرافیای آذربایجان و تمدنهای متاثر حتی تورکان دیگر مناطق وجود دارد که اثبات میکند این سمبل هیچ ارتباطی با آریابازی و هخامنش و پهلوی بازی ندارد.

اگر از دوران بسیار ابتدایی بشر در جهان که البته به باور من منشاء آن در آذربایجان است بگذریم و گرگ را که نماد خورشید و خدایگان آفتاب بود عبور کنیم و به دوران کشاورزی و دامداری برسیم که انسانها به دلیل خسارتهایی که گرگ به دامهایشان وارد می کرد را کنار گذاشتند و از توتم هایی که در فولکلور آذربایجان تا همگونی هایی در اتروسکی ها با گرگی که به بچه هایش یعنی انسانهای پروریده شیر می دهد,ما وارد توتم شیر می شویم یعنی خیلی بعدتر در پنجمین هزاره قبل از میلاد در بین النهرین  و بعد آذربایجان و سپس در مصر و یونان این نماد سر برمی آورد. شیر همواره با خدایی که معمولاً اتو, اینانا و در اورارتو « خالدی» است مشاهده می شود.

«در دوره سومریان مرگ به صورت شیر دیده می شود در لوحی از گورستان سلطنتی اور این شیر مانند گیل گمیش دو گاو را بلند می کند.»

 

" به بیان د قیق تر، همان طوری که در ساغر نقره ای (تصویر 29) جام زرین حسنلو، شمار زیادی از عاج های کنده کاری شده(به طور مثال، تصاویر 30 الف، 30ب) و سنجاق های آهنی با انتهای شیردیس برنزی می بینیم، در طرح های مهرها نیز شیرها همواره با دهانه باز، دندان های برجسته و پوزه چهارگوش بازنمایی شده اند(شماره های 1،2،4، 5،8،21) چشمان بزرگ گرد یا بیضوی دارند(شماره های 2، 3، 17، 20) و سر خود را اغلب به پشت برگردانده اند(شماره های 2، 5، 6، 8) موهای شیر در شماره یک در امتداد پشت حیوان به هوا برخاسته است و طرح های جناغی موجود بر پشت سنجاق های شیردیس و حیونات موجود بر روی عاج های کنده کاری شده را یادآوری می کند. هم چنین، یالهای بر پشت شیرها را در شماره 5، 6، 8 می توان به دسته موهای قلم زنی شده بر روی یال های شیرها در ساغر نقره ای، عاج ها و سنجاق های شیردیس تشبیه کرد. بال های حیوانات اغلب به صورت ضربدری یا عمودی از گردن یا کمر آنها بیرون می آیند. بدن حیوانات در شماره های 1، 2، 4، مخطط و شبیه بدن گاو نر در روی جام زرین حسنلوست"

{ مهرهای حسنلو، میشل ای.مارکوس.ترجمه:علی صدرایی و صمد علیون.نشر گنجینه هنر، ص 59}

 

در نمونه دیگری که تصویر آن ناواضح است دو شیر در روبروی هم بر روی دو پا ایستاده اند.

" این پلاک به شکل مستطیلی با لبه های راست و چپ قایم است. حواشی هر دولبه بالا و پایین آن نیز با پلاک های عاجی/استخوانی به هم متصل و جناغی که بر اثر سوختگی سیاه رنگ شده اند تزئین یافته است. به منظور اتصال اصلی از میخ عاجی/ استخوانی استفاده کرده اند. شش میخ پرچ با سر نیم کروی، که تنها سه مورد از آنها باقی هستند، این پلاک را به مولفه نامشخصی متصل می کردند. طرح تزئینی این پلاک متشکل از دو شیر سرپا و رو در رو می باشد که پنجه های قدامی آنها به هم چسبیده اند.

از ساختمان سوخته سوم حسنلو حدود دوازده پلاک با شکل و ابعادی شبیه نمونه ی حاضر یافت شده اند. اکثر این آثار از جنس مس/برنز هستند، اما برخی نیز از آهن ساخته شده اند و نقش برجسته ای زینت بخش هر یک از آنهاست: شهر تحت محاصره که کماندارانش از برج ها تیر اندازی می کنند؛ کمانداران سواره نظام(وینتر1980)؛ ارابه هایی در میدان جنگ؛ صحنه های شکار با اسب و ارابه، بزهای سرپای پرچمی در اطراف یک درخت، تمامی این پلاک ها در کنار هم کشف شده اند."

{برنز و آهن  های حسنلو.نوشته اسکاروایت ماسکارلا.ترجمه:علی صدرایی و صمد علیون.نشر،گنجینه مهر.ص 31{

گذشته از اینها سنجاق های شیردیس نیز به کرات در سولدوز و تمدن « هوندور» [ نام احتمالی و اصلی حسنلو] بر اساس منابع آشوری به معنی بسیار عظیم در ترکی] دیده می شود.چنین آثاری از نظر فنی منحصر به فرد هستد.  

" سنجاق های شیردیس از شاخص ترین اشیای به دست آمده از حسنلو به شمار میروند. از حسنلو بیش از شصت قلم از این اشیا و عمدتا از ساختمان سوخته دوم یافت شده که در قالب گروه های منفرد، دوتایی یا سه تایی در کنار اسکلت های افرادی که در پی فروریزی این ساختمان کشته شده بودند قرار داشتند."

{برنز و آهن  های حسنلو.نوشته اسکاروایت ماسکارلا.ترجمه:علی صدرایی و صمد علیون.نشر،گنجینه مهر.ص 62{

 

رابرت هنری دایسون:

"  برخلاف نقوش کنده کاری شده ی عاج ها، تندیس شیر در اکثر این سنجاق ها کاملا انتزاعی و تجریدی کار شده است و در حال حاضر مشابه آن از هیچ منطقه ای گزارش نشده است. این سنجاق ها هم توسط میله آهنی و هم توسط زنجیر مسی که با یک حلقه مسی به پشت شیر وصال بود به لباس متصل می شد."

{مجموعه مقالات کاوش های پروژه­ی حسنلو.جلد اول،صمد علیون،علی صدرایی.نشر گنجینه هنر ص 285 }

" سنجاق های شیردیس از شاخص ترین اشیای به دست آمده از حسنلو به شمار می روند. از حسنلو بیش از شصت قلم از این اشیا و عمدتا از ساختمان سوخته دوم یافت شده که در قالب گروه های منفرد، دوتایی یا سه تایی در کنار اسکلت های افرادی که در پی فرو ریزی این ساختمان کشته شده بودند قرار داشتند.

تمامی شیرها در حالت خوابیده هستند. ران های جلو و عقب تمامی آنها مشخص و به صورت حجمی است. تمامی آنها سری چهارگوش با چشم ها، گوش ها، «زگیل های» بینی و یال مشخصی دارند. در تمامی آنها حلقه ای از مو در پشت سر، به صورت گوی یا نوارهای برجسته، بازنمایی شده است. دهان تمامی آنها کاملا باز و زبان خمیده ی حیوان در میان چهار نیش بزرگ آن نمایان است. در حالت کلی، می توان گفت: این شیرها ظاهری مسبک و حجم نمایانه ی هندسی دارند و هر یک با قالب متفاوتی ریخته گری شده اند."

 {برنز و آهن های حسنلو، اسکاروایت ماسکارلا،ترجمه صمد علیون و علی صدرایی، نشر گنجینه مهر.ص 62}

"جفت دیگر این اثر در موزه ملی ایران قرار دارد. این اثر به صورت توپر و در هیئت سر شیر قالب ریزی شده است و در نزدیکی قاعده خود گردن استوانه ای توخالی با چهار سوراخ مستطیلی و در پایین زبانه ی توپری دارد. شیر در حال غریدن است و در داخل دهانش تمامی دندان ها و زبان نسبتا بالا آمده ای حیوان میان نیش های پایین نمایان می باشد. چین های عمودی پوزه با خطوط ضخیم و منحنی مشخص شده اند. چشم های حیوان، که بلافاصله در پشت پوزه قرار دارند، در قالب نقطه های توپر بازنمایی شده اند و ابروهای پیوسته آن به صورت نوار برجسته دوقلو کنده د یده می شوند. گوش های ساده حیوان نیز به صورت راست روی سرش قرار گرفته اند. مویی مشخص نشده است." تصویر 27/114

{برنز و آهن  های حسنلو.نوشته اسکاروایت ماسکارلا.ترجمه:علی صدرایی و صمد علیون.نشر،گنجینه مهر.ص 27{

 

واقعیت اینکه دقیقاً نمی دانیم چگونه اهمیت شیر بعنوان نماد خورشید از خدایگان « ماه» پیشی گرفت اما این مقارن با هزاره اول باید باشد هرچند در خود سومر چنین اتفاقی از الهه « عشق » شروع شده بود و حتی در اورارتو به « خالدی» رسیده بود اما اولویت آن در آذربایجان تا هزاره اول نامعلوم است لیکن در آثار کلاسیک ترکان و آذربایجان نیز این نگاه به شیر پیشی گرفته است.

در داستان دده قورقود  درخت چندین جا نقش بازی می کند.

" باسات در معرفی پدر خود به تپه گوز چنین جواب می دهد:

اگر می خواهی اسم پدرم ررا بدانی درخت بزرگ

اگر به دنبال اسم مادرم هستی، شیر خشمگین "

{درآمدی بر اسطوره شناسی(اسطوره شناسی ترکان)،پرفسور دکتر فضولی بیات، مترجم:کاظم عباسی،انتشارات یاران.ص160}

ریشه چنین نگاهی در اقوام باستانی آذربایجان نهفته است و تمدنهای تحت نفوذ یا به عبارت دیگر همگون در منطقه آذربایجان.

" شیرها که دوباره در جام زرین به تصویر کشیده شده اند، از حیوانات مورد علاقه الهه های هوریان و هیتیان نو بودند"

{قیزیل جام حسنلو، علی صدرایی.صمد علیون.نشر پروژه حسنلو، ص 61 }

 

 

در نمونه های بسیار زیبایی ما کاسه هایی برای تدهین به صورت سرشیر نیز در حسنلو مشاهده می کنیم که این سنت آئین در میان سومریان نیز برای تدهین [ روغن مالی – یاغلاماق] بت های چوبی وجود داشت.

تصویر شیرهای بال دار و غران در آثار هنری آشور و شمال سوریه دیده می شود. اما، هم چنان که از نوع سر حیوانات بر می آید، شیرهای شمال سوریه ظاهرا شباهت بیشتری به نمونه های حسنلو دارند: وجود دسته ی موی مثلثی به نشانه ی یال و جدا شدن آن از بدن با عنصر مزین باریک و عمودی؛ هم چنین فقدان « بال » و حاشیه دار بودن شکم و پشت حیوان. ژست شیرهای بال دار نیز کاملا به شیردال های نقش برجسته های سنگی کار کمیش شباهت دارد. در این خصوص، ذکر این نکته نیز ضروریت دارد که از حسنلو تعداد  زیادی ظرف آیینی در چنگال شیر یافت شده است ( نک: ادامه ). این ظروف مربوط به شمال سوریه هستند و این موضوع نشان می دهد مردم حسنلو مستقیما با شیرهای شمال سوریه آشنایی داشتند. هم چنین، لازم به ذکر است موتیف های مثلثی موجود بر روی سر شیر شماره 92 ( = پیکره ی تمام گرد ) و نیز شاکله ی سرو وجود « زگیل » همگی از هنر شمال سوریه الهام گرفته شده اند. موتیف های مثلثی در سر یک مجسمه ی تمام گرد شیر نیز که از محوطه ی اورارتویی آلتین تپه کشف شده است دیده می شود.»

[ عاج های حسنلو- تآلیف: اسکار وایت ماسکارلا- ترجمه: علی صدرائی و صمد علیون- ناشر: گنجینه هنر- سال 1387-

ص 221 ]

البته اینکه شمال سوریه از حسنلو الهام گرفته محتمل تر است.

« در بررسی عاج های حسنلو به انبوهی از شیرهای غران برخورد می کنیم تفاوتی که شیرهای آذربایجان با اغلب شیرهای مناطق باستانی دارند در غرش و نمایش دندانها و اغلب برگرداندن سر به سوی عقب می باشد.

در تصاویر حسنلو اعم از عاج ها یا مهرها و جام نقش شیر به وضوح قابل مشاهده است. شیر به عنوان مظهری از قدرت زیر پای قهرمانان خوابیده و با نیشهای باز و چشمان مرصع خودنمایی می کند. به عنوان مثال در عاج شماره ( 1 / 69 / 106 )

 

فرق سر شیری که در بالای آن انگشتان پای راست انسانی دیده می شود. با این وصف، این تکه در اصل حاوی شمایل رب النوعی بر روی شیر بوده است. با قطع و یقین نمی توان گفت این نمونه شیئی شبیه دو نمونه قبلی بود، اما این موضوع محتمل است.

شیر با دهان باز و شش دندان به تصویر کشیده شده و نیش هایش نمایان است. چین های بینی آن ضخیم هستند. موهای گردنش به صورت درشت نقش بازنمایی شده و یالش با طرح مثلثی ظریفی کار شده است. بین موهای گردن و چشم های گرد، که در اصل ترصیع هایی را در خود جای داده بود، بخشی وجود دارد که با نقطه های کوچک برجسته تزیین یافته است. »

[عاج های حسنلو- تآلیف: اسکار وایت ماسکارلا- ترجمه: علی صدرائی و صمد علیون- ناشر: گنجینه هنر- سال 1387-ص68]

ورزقان- هنر ایش اوغوزها

 

 

نمونه هایی از ایستادن رب النوع بر پشت شیر از سومر تا اکد و اورارتو

 

یک مهر کوچک مشکوک منسوب به دوره هخامنشی که در ترکیه یافت شده است. وام گیری از الهه اینانا بر روی شیر که داریوش و اردشیر و... نام نهاده اند اما شاهان هرگز بر روی شیر نمی ایستادند.

نگارهٔ مهر از جنس کلسیدونی (Chalcedony) آبی به ارتفاع ۲۹ میلی‌متر می‌باشد. آمیلی کورت و کتاب تاریخ باستان دانشگاه کمبریج محل نگهداری آن را موزه آرمیتاژ در سنت پترزبورگ در تالار شرقی مربوط به آثار سکاها و یونان معرفی کرده‌اند.

هیچ سندی ثابت نمیکند این مهر به هخامنشیان مربوط باشد جز نوع لباس که آن هم هزاران سال در مانننا تا لولوبی دیده شده و مربوط به یک دوره خاص نیست.

 

اورارتویی

 

در این تصویر از جام حسنلو الهه ای سوار بر شیر دیده می شود که آینه ای از برنز بر دست گرفته است. نمونه این برنزها در آنادولو نیز کشف شده اند. این نمونه گرچه به دوره مانناها 2800 سال قبل مربوط است و یک اثر ملی آذربایجانی است لیکن در دوره قوتها یعنی بسیار قدمی تر ساخته شده است.

معمولا در آذربایجان تا صد سال قبل موقع رفتن عروس به خانه بخت آینه ای در روبروی آن گرفته و حرکت می کردند در حالیکه عروس پشت یک اسب سوار بود. این فرهنگ هزاران سال در آذربایجان تدوام داشته و این قدیمی ترین نماد شیر و الهه عشق در ایران است. این الهه زیبایی بعدا به صورت خورشید و با ابروان پیوسته و زیبایی قابل وصفش دیده شد و سپس در دوره پهلوی صورت الهه را حذف کردند و تاجی در بالای آن قرار دادند.

در پشت شیر علامت خورشید نیز حک شده که ارتباط شیر و خورشید را بیان میکند.

از فرهنگ آناتولی( آنا دولو)  رب النوع های ایستاده بر پشت شیر

 

 

 

 

این سکه را گاهی برای شیر و خورشید استناد لیدیایی قرار میدهند که در واقع ایشتار( ان ننه سومری تورکی) است و آن به استار و ستاره تبدیل شده است. همان الهه ای که بر پشت شیر مشاهده شده است

 

 

در دوران پس از اسلام

 

نقش شیر و الهه عشق که گاهی در بین النهرین  رب النوع خورشید یعنی اوتو که تورکان نیز اوتو می گفتند( شاهمرسی 644) بعد از اسلام به صورت طلوع خورشید دیده شد. اولین نمونه را میتوانیم در سکه های سلجوقیان که سلسله ای تورک بودند ببنیم. یعنی نمونه ای قدیمی تر  از این دیده نشده است گرچه گاهی ستاره ای در دور دست و زمینه الواح هم در فرهنگ التصاقی زبانان ( نیای تورکان) دیده می شود.

 

به تدریج کارکرد مذهبی این نماد را هم در کتب میبینیم.در کتاب تاریخ مختر الدول نوشته ابن عبری ( 623-685) تفسیر آن را با آگاهی از ریشه های هزاران ساله به طالع نیک مربوط می داند.در زمانی است که این نماد بر بنایی  بنا " انجیر خان" در ترکیه دوران سلجوقی در سال 636 ساخته شده است و این نیز قدیمی ترین نماد شیر و خورشید به صورت سنگ برجسته است.

با توجه به این پرچم و نمونه‌های مشابه آن در قرن نهم هجری قمری (پانزده میلادی)، بسیاری از مراجع معتبر مانند دانشنامه بریتانیکا و دانشنامه ایرانیکا زمان اولین مدارک موجود از استفاده شیر و خورشید در پرچمهای ایران را این دوران می‌دانند

 

پرچم محمد بیگ فرستاده شاه سلطان حسین صفوی
به سال ۱۷۱۵ میلادی در هنگام ورود به کاخ ورساي

 

در میان شاهان سلسله صفویان که حدود ۲۳۰ سال بر ایران حاکم بودند، شاه اسماعیل اول بر روی پرچم خود نقش شیر و خورشید نداشت. شاه تهماسب صفوی نیز چون خود زاده ماه فروردین(برج حمل) بود، دستور داد به جای شیر و خورشید تصویر گوسفند (نماد برج حمل) را هم بر روی پرچمها و هم بر سکه‌ها ترسیم کنند. هر چند صفویان از علم‌ها و پرچمهای متفاوتی استفاده می‌نمودند، چنین می‌نماید که تا زمان شاه عباس کبیر پرچم شیر وخورشید پرچم اصلی صفوی می‌شود.

 

در این زمان اروپاییانی که از ایران بازدید کرده‌اند پرچمهای ایران را سه گوش ، مزین به نقش‌های شیر وخورشید، ذوالفقار یا آیات قرآنی توصیف کرده‌اند. در این زمان این نشان تفسیری شیعی پیدا می‌کند. آنگونه که پیدا است صفویان شیر موجود در شیر و خورشید را مظهر امام علی، و خورشید را مظهر فر دین یا عظمت خداوندی بود

مهر نادرشاه نشان شیر و خورشید با عبارت "الملكُ لله"

 

پرچم شیر و خورشید مربوط به فتحعلی شاه

پرچم شیر و خورشید با شیر شمشیردار

این نقش در اوایل دوره قاجار به شکلی کاملاً ناهمسان روی سکه‌ها، نشانها و پرچمها ظاهر شد. فتحعلی شاه قاجار به تقلید از نشان لژیون دونور فرانسه، نشان شیر و خورشید ایرانی را در ۱۲۲۲-۱۲۲۵ پدید آورد تا به دیپلماتها و مقامات اروپایی اعطا کند. به این ترتیب ایران دارای پرچمی رسمی با نشان شیر و خورشید شد. بدین سان است که یک قرن بعد نویسنده‌ای اروپایی می‌نویسد: «ایران امروزه به سرزمین شیر و خورشید معروف است».

گاسپار دروویل که در ۱۸۱۲-۱۸۱۳ در ارتش ایران خدمت کرده بود، گزارش می‌دهد که پرچم‌ها و نشان‌های ایرانیان دارای نشان زرهی کشور، یعنی یک شیر خوابیده و خورشید در حال طلوع همراه با عبارت سلطان بن سلطان فتحعلی شاه قاجار است. پرچمها قرمز رنگ اند و در تارک آنها یک دست نقره‌ای به نشانه دست علی به چشم می‌خورد. لویی دوبو می‌گوید که محمدشاه قاجار (جانشین فتحعلی شاه) دو پرچم داشته‌است: «یکی با نقش شمشیر علی ، که دو لبه‌است» و دیگری «با نقش یک شیر خوابیده و خورشیدی که از پشت آن طلوع می‌کند». پرچم دوم پرچم اصلی کشور بود. دروویل تصاویر جالبی از پرچم ایران آورده‌است. در یکی از این تصاویر شیر با شمشیری در دست تصویر شده‌است. این نخستین باری است که با ظهور شیر شمشیر در دست روبه رو می‌شویم؛ نمادی که از عصر محمدشاه قاجار به بعد به نشان متعارف ملی ایران تبدیل شد. گویا از اواخر دوران فتحعلی شاه به تدریج دو پرچم شیر و خورشید و ذوالفقار علی با هم تلفیق می‌شود و شیر که مظهر علی بوده‌است شمشیر دریافت می‌کند.

تغییر دیگری که در این زمان در درفش و علامت دولت ایران رخ داد، در وضع تصویر شیر بود، بدین معنی که قبل از اواسط سلطنت فتحعلی شاه، همیشه شیری که در سکه‌ها و درفشهای ایران نقش می‌گردید، شیر ایرانی بود، زیرا «شیرهای ایرانی چه نر و چه ماده، بی یال بوده‌اند نه همچون شیرهای آفریقا که نرهایشان یالدار و ماده شان بی یالست» از این زمان با تاثیر گرفتن از اروپاییان تصویر شیر بر اساس شیرهای نر آفریقایی که دارای یال بودند ترسیم می‌شود.

افسانه نجم آبادی تغییراتی که در عرصه اجتماعی سیاسی ایران از زمان فتحعلی شاه شروع می‌شود را عامل تغییرات اعمال شده بر نشان شیر و خورشید می‌داند. افسانه نجم‌آبادی می‌نویسد که از زمان فتحعلی شاه به تدریج جنبه مذهبی حکومت و شاهان ایران کمرنگ می‌شود و به دنبال آن تفسیر شیعی شیر و خورشید جایش را به تفسیری ملی گرایانه می‌دهد. نوشته‌های باز مانده از آن زمان از جمله شعری به قلم خود شاه ایران نشان می‌دهد که خورشید در آن زمان استعاره از شاه ایران است و اشاره به جمشید، شاه اسطوره‌ای ایران در شاهنامه فردوسی داشت.

 

 

این نقاشی که زمانی قصر عباس میرزا ولی عهد فتحعلی شاه در تبریز راتزیین می نموده است، صحنه پیروزی ایرانیان بر روسها در نبرد سلطان‌آباد
در ۱۳ فوریه ۱۸۱۳ و در خلال جنگهای ایران و روس ترسیم می‌کند.
لشکر ایران در این نبرد درفشی با نشان شیر و خورشید حمل می نمایند
و شیر در این تصویر شمشیری در دست دارد.

 

حیی ذکاء تصویر دو پرچم از مهمترین پرچمهای رایج در روزگار قاجار مربوط به سال ۱۳۰۶ هجری قمری، ۱۸۸۶ میلادی را آورده‌است. اولین پرچم مربع شکل است که نوار بالایی آن سبز و پایینی قرمز است، زمینه پرچم سفید رنگ است و در مرکز آن یک شیروخورشید قرار دارد. از این پرچم برای ساختمان‌های دولتی و یادمان‌های سلطنتی، قلعه‌ها و بنادر و هرآنچه به دولت و سلطنت مربوط بود استفاده می‌کردند. پرچم دیگر نیز سه رنگ است با این تفاوت که پهنای نوارها مساوی است. شیر و خورشید چنان در میان این پرچم جای گرفته که هر سه رنگ را دربر می‌گیرد. این پرچم را می‌توان نخستین پرچم «سه رنگ» ایران دانست، ولی سالها طول می‌کشد تا این پرچمها کاملاً جا بیافتد.

اینکه این سه رنگ با چه تعبیری در آن زمان انتخاب شده‌است محل اختلاف نظر است. ولی رنگ انتخاب رنگهای سبز و سفید بی ارتباط با سنت‌های شیعی و اسلامی نبوده و سرخ نشان دهنده قدرت نظامی بوده‌است. بعدها نشان پرچم تعبیری منطقی بدین صورت یافت که رنگ سبز به عنوان نشان اسلام، رنگ سفید نشان صلح و سرخ نشان رشادت و دلاوری تفسیر شد. این ترسیم پرچم تا زمان انقلاب مشروطیت ادامه پیدا می‌کند. هرچند در ابتدای مشروطیت عده‌ای قصد داشتند که پرچمی سرخ رنگ با نشان شیر و خورشید را جایگزین پرچم سه رنگ کنند. ولی سرانجام الحاقیه پنجم قانون اساسی ۱۲۸۵/۱۹۰۶ مشروطه پرچم سه رنگ سبز و سفید و سرخ بصورتی که اکنون می‌شناسیم همراه با شیر و خورشید را نشان رسمی ایران اعلام می‌کند.

پرچم دوره پهلوی

در زمان رضا شاه پهلوی پرچم مشروطه حفظ شد با این تفاوت که شیر با چهره واقعی تری ترسیم می‌شد و دیگر خورشید بصورت زنانه ترسیم نمی‌گردید و خورشید تنها دارای انواری بود.

 

 

 

در دیگر مناطق تورکان چون سمرقند ما این نشان را بعنوان تاثیر فرهنگ آذربایجان مشاهده می کنیم.

 

الهه آسیای مرکزی نانا (اردوخشو) که بر شیر خود نشسته است، احتمالاً منبع این شمایل کوچک از دوره حاکمیت تورکان است. نانا مانند ننه در زبان تورکی و سومری به معنی مادر است. در اینجا، این الهه به عنوان زنی مهربان و خوش‌قیافه نشان داده شده است که نخلی شبیه به شاخ و برگ گیاهان را در دست دارد. به نظر می‌رسد تصویر نانا با شیر عمدتاً از طریق سکه‌های آسیای غربی منتقل شده است.

کاشیکاری های فراوانی از دوره قاجار در این باره موجود است.

 

شیر در جغرافیای آذربایجان متعددا مشاهده میشود این تصویری از یک گوشه دروازه تاریخی باغمیشه است که اکنون در بازار سماور سازها در پل قاری قرار گرفته است. در بازار نیز این نقش دیده می شود .

 

 

 

تبدیل شیر و خورشید به نماد نجومی از قرنهای ششم تا هفتم هجری روی داد حتی این نماد را به تفسیر مذهبی علی شیر خدا قرار دادند.

 

 

 

 

 

در ادعیه ها و مکتوبات مربوط به جادو در قرنهای متاخر این نماد دیده شد.

 

.

 

فواد کوپریلی در نوشتاری که در مورد پرچم قبایل ترک دارد، در مورد پرچم‌های دوره ایلخانان و تیموریان می‌نویسد: «در نقاشیهای برخی از نسخه‌های فارسی راجع به تاریخ مغول، پرچمی با زمینه آبی و تصویر گرگ و سایر نقوش مشاهده می‌شود که اثبات مطابقت آنها با واقعیات تاریخی نیاز به تحقیق دارد. به نوشته حافظ ابرو، امیراحمد خلج پرچم سرخ داشته‌است. در سپاه از پرچمهایی به رنگهای زرد و قرمز نیز استفاده می‌شده و روی آنها تصاویر گوناگونی از قبیل اژدها، شیر، قره قوش (نوعی عقاب) و شیر و خورشید منقوش بوده‌است.

احتمال زیاد می‌رود که تمغاهای خصوصی نیز روی پرچمها به کار می‌رفته‌است. در این دوره، به مقامات بلندپایه پرچم و طبل و علَم نظامی (به مغولی: توغ و کورْگه) داده می‌شده‌است. ایلخانیان از سویی تحت تأثیر آداب و رسوم کهن مغول ـ ترک و از سوی دیگر تحت تأثیر غزنویان و سلجوقیان بودند و بویژه در مظاهر حقوقی و علامات حکومتی از تمدن سلجوقیان متأثر بودند.

بر نوک پرچمها، هلال («ماهچة عَلَم») فلزی نصب می‌شد.» راهبی اسپانیایی که در قرن هشتم در کتابش تصویری از پرچم ایران با زمینه زرد و تمگای (تمغا) چهارگوش قرمز در وسط ارائه می‌کند که به احتمال زیاد به دوره ایلخانیان تعلق دارد. در نسخه‌ای از شاهنامه نوشته شده در قرن نهم (زمان مغولها) نگاره‌ای بچشم می‌خورد که پرچمی را با تصویر شیر و خورشید در وسط نمایش می‌دهد. این پرچم به احتمال زیاد متعلق به ایلخانیان است، زیرا این نقش، نقشی رایج روی سکه‌های ایلخانان بوده‌است.

فواد کوپریلی همچنین می‌گوید:
" تصویر شیر و خورشید در سکه‌های برخی از فرمانروایان این سلسله آق قویونلوها و بعضی سلسله‌های دیگر ترک فقط نقشی نجومی است نه مظهر حکومت. با وجود این، می‌توان حدس زد که به منزلة نقش نیز در بعضی پرچمها به کار رفته باشد."

 

 

 

 

بنابراین با چنین اسناد مستحکمی باید جوانان ما بدانند دزدان تاریخ چگونه این خورشید آشکار بر شیر تمدن تورکان را مصادره کرده اند و با پر رویی تمام میخواهند هر نمونه را هم با تحریف به آسمان و ریسمان مربوط بدانند و در امیال قوم پرستی و آریابازی و باستان خیالی خویش بر خود مت فخر بفروشند.

اگر تا اینجای مقاله را خواندید به شما تبریک میگویم. در نشر این مقاله تا جایی که توان دارید جهد کنید.

 

 

شیر و خورشید سمبل باستانی تورکان ایران - رحیم آغ بایراق


Leave a Comment