ما ترکان آذربایجان صاحب یکی از زیباترین، متنوع ترین،ظریفترین و اصیلترین رقصهای دنیا هستیم. در مورد پیشینه و قدمت رقص باشکوه آذربایجانی روایات و گمانه های فراوانی وجود دارد. به نظر نگارنده قول سلیم برشکل گیری آن در دوران اولیه عصر انسان شکارگر است. در زمانهایی که انسان شکارگر سلاح و تجهیزات کافی برای شکار جانوران بسیار بزرگ و یا وحشی همچون شیر و گاومیش های عظیم الجثه و امثال آن را نداشت. در آن زمان ترکان برای شکار این موجودات از ترفند خاصی استفاده میکردند بدین ترتیب که چاله بزرگی در زمین حفر کرده و روی آن را می پوشاندند. سپس چند تن ار سریعترین چابکترین و تروفرزترین جوانان قبیله را انتخاب کرده به سراغ آن جانوران میفرستادند تا با انجام حرکاتی تحریک آمیز خشم حیوان را برانگیخته به سمت خود بکشانند. سپس آنها باید با استفاده از سرعت و چابکی خودحیوان را به سمت تله میکشاندند و با یک جاخالی در بهترین زمان حیوان را به داخل چاله می انداختند. آنها در شادی پس از شکار حیوان نیز آن حرکاتی را که موجب تحریک خشم حیوان شده بود مجددا تکرار میکردند. کم-کم به مرور زمان این حرکات مدون، دسته بندی و منظم شده و آن را پیش از نبرد و هنگام پیروی بر دشمن انسانی نیز انجام دادند حرکات تقلید شده از حیوانات مختلف هم بر آن فزوده شد. حرکات ابداعی رزمی، بزمی، عاطفی، آئینی کمیک و... نیز بر آن افزوده شد و در طول اعصار و قرون این حرکات ترش خورده، اصلاح شده بهتر، ظریفتر، قویتر محیرالعقولتر و... شده و چنین و چنان شده که امروزه ما صاحب این گنجینه ی بی پایان زیبایی و فرهنگ هستیم. که در حقیقت تاریخ حرکتی ماست برخی معاندان و دشمنان هویت آذربایجان میگویند این رقص ریشه بومی ندارد و از گرجی ها روس ها و دیگر ساکنان قفقاز به عاریت گرفته شده است لیکن تنها نام رقصها و نام حرکات درون رقصها که همه ترکی است به خودی خود گواه بر اصالت آن ست. به بهانه مناسبت امروز گذری شتابزده و فهرس وار خواهیم داشت بر انواع رقص آذربایجانی:
آسما کسمه:
از جمله رقصهای بومی قدیمی اهالی آذربایجان و از قدیمیترین رقصهای مرسوم در عروسی میباشد نامگذاری اش به این دلیل است که عروس را به همراه صدای موسیقی «آسما کسمه» به خانه داماد میآورند وبا آن زنان مشایعت کننده عروس درمقابل او میرقصند. سرعت رقص آرام است. حرکات لندکی افراطی و پرشی است
رقص آبایی:
این رقص در منطقه شکی و زاقاتالا آفریده شده است. در این منطقه به افراد میانسال «آبای» گفته میشود. این رقص عموماً توسط مردان یا زنان میانسال اجرا میشود. آفریننده ملودی این رقص، آهنگ سازان شکی میباشند. کمی اغراق آمیز و کمیک است. سرعت رقص آرام است. این رقص قبلاً در شهر شکی به صورت دسته جمعی اجرا میشد ولی بعداً تبدیل به رقص انفرادی شد
آستا قاراباغی:
از جمله رقصهای بومی قدیمی اهالی آذربایجان است این رقص در قره باغ به وجود آمده است. ترتیب حرکات رقص ثابت و سرعت آن آرام است
آغیر قاراداغی:
دین رقص در قاراداغ آفریده شده است. در شکی و زاکاتالا نیز بسیار مرسوم است. سرعت اجرای آن آرام است.
رقص اوچ بادام بیر قوز:
اوچ بادام بیر قوز در زمانهای قدیم در شکی آفریده شده است و همراه با آواز ایفا میشود. تصنیف آن را خوانندگان توانایی همچون جبار قارایاغدی و علی عسگر عبدالله یف خوانده اند
آواری:
از جمله رقصهای بومی قدیمی اهالی آذربایجان است منسوب به آواریهای ساکن آذربایجان میباشد. رقص آواری به طور گسترده ای بین آذربایجانی ها متداول است. از سه قسمت تشکیل شده است. در ابتدا آرام بوده و به تدریج بر سرعتش افزوده شده و در نهایت به ریتم سریع لزگی میرسد
آی بری باخ:
از جمله قدیمیترین رقصهای بومی آذربایجان است که توسط خانمها اجرا میشود.
رقص اوزون دره:
رقصی است بینهایت جذاب، ظریف و لیریک. در قاراباغ و بین آغدام و روستای گوی تپه دره ای وجود دارد که آن را «اوزون دره» مینامند. این رقص منحصر به این دره میباشد
رقص اوچ نومره. دورد نومره. بش نومره. آلتی نومره:
همه اینها ملودیهای رقصی هستند که در نیمه دوم سالهای(۱۹۲۰)در باکو پا به عرصه ظهور نهاده است. این رقصها بخصوص «بش نومره» و«آلتی نومره» هنوز هم مشهورند. رقصهای «اوچ نومره» و «بش نومره» را که تمپو آهسته و ملودی حزین دارند خانمها اجرا میکنند. «دورد نومره» و «آلتی نومره» نیز تمپو نسبتاً سریعی دارند و رقصهای سلیسی است که هم توسط مردان و هم توسط زنان رقصیده میشود.رقص اون دورد نومره هم داریم.
رقص انزلی:
انزلی ملودی رقصی است که تقریباً در سالهای(۱۸۸۰ تا ۱۸۹۰ )در باکو آفریده شده است. نحوه اجرای آن آرام و به دلیل خصوصیت اجرای ملودی، بیشتر برای افراد مسن مناسب است. «انزلی» رقصی سنتی است. در ابتدای عروسی اجرا میشود.
رقص «انزلی» را در اصل افراد مسن اجرا میکنند.
آلچا گولو:
این رقص در ناحیه شاماخی و توسط علی کریم اف از روستای کاوالا آفریده شده است. در اصل توسط خانمها اجرا میشود. سرعت آن بالاست.
رقص بنفشه:
رقص بنؤوشه(بنفشه)رقصی ست بسیار ظریف. این رقص در اصل توسط خانمها هم به صورت آرام و تند اجرا میشود..
رقص بریلیان:
این رقص دو نوع متفاوت دارد. اولی در سالهای( ۱۹۲۰ الی ۱۹۲۲ )در باکو آفریده شده، تمپو آن سریع بوده و ملودی آن بی اندازه پرشور است توسط مردان اجرا میشود نوع دیگر آن فقط برای اجرای خانمها است. ملودی آن ظریف و آهنگ دار اجرا میشود. سرعت آن آرام است
رقص پهلوانی:
این رقص درمیان اهالی کوهستانهای منطقه شکی پا به عرصه گذاشته و رقصی است با حرکات بسیار سریع و بینهایت دینامیک. رقاصان در این رقص در کنار نمایش قدرت قدرت، مهارت و چابکی جوانی خود را نیز در معرض دید قرار میدهند. این رقص در بیشتر مناطق آذربایجان اجرا میشود
رقص توی:
«توی رقصی» (رقص عروسی) رقصی قدیمی، سنتی است که در نخجوان رقصیده میشود. اقوام جوان عروس و داماد، این رقص را در مقابل اسب، یا درشکه ای که عروس را میبرد میرقصیدند. رقص شبیه «یاللی» است، قدمها به سرعت به یکسو برداشته میشود. در دست بیشتر کسانی که میرقصیدند مشعل سوزان دیده میشود.
رقص توراجی:
از جمله رقصهای قدیمی اهالی آذربایجان است این رقص تقریباً در اوایل قرن نوزدهم آفریده شده و نامش به«درّاج» پرنده شکاری زیبای کوهستانی اختصاص یافته است. موسیقی حزین و دلنوازی دارد. رقص تداعی کننده نحوه پرواز دراج است. همه حرکات ایفاگر رقص یادآور پرواز دراج و سیلان او درآسمان است
رقص جنگی:
رقص جنگی نحوه راه رفتن جنگاور، همآورد خواهی، دعوت به جنگ را تداعی میکند. آفرینش این رقص به گذشته های دور برمیگردد. رقص جنگی به لحاظ کاراکتر در زمره آثار موسیقی رقص قایتاغی و رقص هالای میباشد
رقص لاله:
این رقص که در گنجه آفریده شده است و مشخصه آن چابکی و سرعت آن است. معمولاً توسط دختران رقصیده میشود. حین رقص دستگاه مقامی نیز اجرا میشود و مجری رقص با حرکت ظریف و روان دستها آن را اجرا میکند.
رقص نازنازی:
از جمله رقصهای بومی و قدیمی آذربایجان است. رقصی است ظریف و روان مخصوص زنان. ملودی آن با تکرار سریع اصوات ملایم و زیبا و در بعضی اوقات، با لرزش صداها، غنی شده است. این لرزش برای مجری رقص نوعی چرخش آنی در جا را القا میکند و در عین حال برای آنان رقص ظریف، و راه رفتن با طنازی یا حرکات مستقیم ظریف را ممکن میسازد
رقص واغزالی:
از جمله رقصهای بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است ملودی بسیار ظریف و دلچسب، حرکات ظریف و نرم، این رقص را در بین توده مردم به طور گسترده ای متداول نموده است. عروسیی را نمیتوان یافت که در آن نوای واغزالی شنیده و رقص واغزالی اجرا نشود. در حال حاضرفامیل عروسبا این رقص او را به خانه بخت را مشایعت میکند
رقص میصری:
ملودی رقص میصری شبیه مارش است که در اصل ملودی عاشقهای آذربایجان است. حرکات اجرا شده در این رقص، فشرده و سنگین در عین حال سریع، مغرور، مشکل، و جلب نظرکننده است. این رقص مخصوصاً در شکی، زاکاتالا و قاراباغ بسیار مشهور است.
رقص خالاباجی:
رقص خالاباجی دو نام دیگر نیز دارد: «جیران بالا» و «قاچ آی بالا». اگر چه هر سه یکی است ولی بیشتر با این نام متداول شده است. نحوه ایفای رقص کمی کمیک است. بیشتر، مردان و زنان مسن ایفاگر این رقص هستند. این رقص بهطور گسترده ای متداول بوده و تکامل فراوانی نموده است
رقص چیت تومان:
رقص چیت تومان رقص و آوازی است که عمدتاً به صورت گروهی توسط خانمها، به ویژه خانمهای جوان رقصیده میشود. ساختار حرکات رقص شکل و حرکات تعریف شده و معینی ندارد و هر کس به نسبت استعداد خود میرقصد. ولی کاراکتر حرکات همه اجرا کنندگان یکسان است. این رقص در نخجوان آفریده شده و تا این اواخر در این منطقه اجرا شده است
رقص جامیش باغا گیردی:
در بسیاری از مناطق آذربایجان مرسوم است. از نام این رقص چنین برمیاید که نامی تصادفی است احتمال دارد که اولین مجری آن، شخصی چاق بوده و دوستان او به شوخی چنین نامی را به رقص او دلده اند. این رقص قدیمی در گنجه رقصیده میشد در نخجوان و شاه بوز نحوه اجرای آن چندان کمیک نیست. در این منطقه معمولاً افراد مسن این رقص را ایفا میکنند. حرکات رقص وسیع، و به شکل پرشی است.
رقص ساموخ:
رقص ساموخ در روستای ساموخ واقع در نزدیکی مینگه چویر پا به عرصه ظهور نهاده است. در سالهای اخیر به ندرت اجرا میشود. تمپو رقص آرام بوده و میتواند توسط زنان و هم توسط مردان اجرا شود
رقص مجسمه:
این رقص در عصر خود در مناطق جنوبی آذربایجان بسیار مشهور بود. در اصل رقص توسط افراد مسن اجرا میشود. مجری رقص با صدای آرام رقص شروع به دور زدن میکند. با دستها و بدن خود حرکات مختلف انجام میدهد. و نوازندگان ناگهان نواختن را قطع میکنند و فرد رقصنده نیز میبایست در همان لحظه رقص را متوقف کند و در هر حالتی هست در همان شکل مثل مجسمه بایستد و همین موجب خنده و شادی تماشاگران میشود. به همین منظور رقصندگان سعی میکند در وضعیت عجیبتر و کمیکتری متوقف شوند. رقص مجسمه فقط توسط آقایان اجرا میشود.
رقص میرواری:
که در سالهای ۱۹۳۰ آفریده شده است و رقصی است بینهایت ملودیک و زیبا این رقص فقط توسط زنان اجرا میشود.
رقص تَرَکَمه:
ترکمه نام قومی است که از دیرباز ساکن آذربایجان بودند و آفریننده این رقص خود ترکمه ایها بودند. میتوان گفت که ترکمه رقصی بسیار قدیمی است. نحوه اجرای این رقص دو نوع میباشد ولی هر دو نوع موسیقی یکسانی دارند. هماکنون این رقص در بسیاری از مناطق آذربایجان متداول بوده است.
رقص جیرانی:
جمله رقصهای بومی قدیمی اهالی آذربایجان است جیرانی رقصی است ظریف، زیبا و آهنگین. به همین دلیل به رقص نام زیباترین و ظریفترین جاندار جنگلها و دشتهای آذربایجان یعنی جیران (نوعی گوزن) را داده اند. جیرانی از جمله قدیمیترین رقصهای آذربایجان است. در شوشا پا به عرصه ظهور نهاده است. رقص سرعت متوسطی دارد و در اصل توسط خانمها ایفا میشود؛ ولی در برخی مناطق مانند شکی توسط آقایان هم رقصیده میشود. این رقص اکنون هم مشهور است
رقص جهری بَییم:
جهری به نخریسی از پشم گوسفند و سازهای که با آن این کار را انجام میدهند گفته میشود.
رقصی دسته جمعی است که فقط توسط زنان و دختران اجرا میشود. رقص در دو صف و توسط دو گروه اجرا میشود. گروهها ضمن رقص، بعد از هر بند آواز به نوبت، با صدای بلند و به صورت کرعبارت جهری بَییم را تکرار میکنند. در رقص، عروس، داماد، خواستگاران، ساغ دوش، سول دوش و دیگران شرکت میکنند
رقص چاتتادی:
این رقص احتمالا در شکی و زاکاتالا آفریده شده است. سرعت رقص آرام و آهسته است و در اصل توسط خانمها و در موارد نادر توسط آقایان اجرا میشد.
رقص خانچوپانی:
در سده های( ۱۸–۱۷ م)قبایلی که از جنوب آذربایجان آمده بود در اراضی شیروان ساکن شدند نام خود را «خان چوپانی» نامیدند. این رقص نیز که ازآنان مانده است. رقصی است، پرشور، بسیار سریع، این رقص را فقط مردان ایفا مینمایند.
رقص دارچینی:
ملودی این رقص آرام و اغراق آمیز است. در بخشهای پرقدرت رقص با همراهی سازهای کوبهای صدای ضربها و کوبشها پا بر زمین به وضوح قابل تشخیص است
رقص ساری باش:
ساری باش رقصی است قدیمی که با تمپو سریع اجرا میشود. در منطقه قاخ بسیار مشهور است. در این منطقه توسط مردان و زنان اجرا میشود. رقص از لحاظ ترتیب حرکات پیچیده نمیباشد به همین خاطر هم توسط جوانان و هم توسط افراد مسن اجرا میشود.
رقص زغالی:
رقص زغالی از جمله رقصهای بومی و بسیار قدیمی اهالی آذربایجان است این رقص در شکی آفریده شده ملودی آن آرام، حزین و نغمه محور است. این رقص را فقط زنها و به ویژه زنهای جوان اجرا میکنند. زغالی به همراه تصنیف اجرا میشود. امروزه نه متن شعرها و نه ملودی رقص زغالی را کسی به خاطر نمیآورد و فقط نام رقص در اذهان مانده است.
رقص شالاخو:
این رقص در میان آذربایجانیها پر طرفدارترین رقص مردانه است و همیشه با اشتیاق فراوان ایفا میشود. ایفا گران تمام استادی و مهارت خود را در رقص عرضه میکنند. رقص شالاخو از جمله قدیمیترین رقصهای آذربایجان است در ردیف دستگاه ماهور موسیقی دستگاهی ایرانی نیز رنگی در ریتم( ۶/۸ )به این نام وجود دارد
رقص شاهسونی:
رقص شاهسونی همانند رقص ترکمه و رقص خان چوبانی مخصوص ایل شاهسون بوده و موسیقی و رقص خاص خود را دارد که در سایر مناطق آذربایجان نیز متداول شده است و در نخجوان شهرت فراوانی دارد. تمپو رقص آهسته بوده و آن را افراد مسن ایفا مینمایند
رقص شکی:
رقص شکی در سال( ۱۹۳۸ )توسط احمد بیگ طاهراوف آفریده شده، سرعت آهسته داشته و مردانه است
رقص عنابی:
رقص عنابی مخصوص خانمها بوده و در خانه زنان طبقه اشراف به وجود آمده است. در این رقص روسری یا چادر با زیور آلات گرانقیمت، از جمله سکه های طلا، کهربا، مروارید و گردنبند طلا تزئین میشد. آهنگ عنابی بی اندازه ملودیک بوده و رقص آن ظریف و زیباست. رقص براساس حرکتهای روان و ظریف مجری رقص در حالی که صورت خود را پوشانده اجرا میشود.
رقص قازاغی:
این رقص در منطقه قازاخ(ربطی به ترکان قراق و قزاقستان ندارد) آفریده شده است. رقصی است با حرکات جدید و پرشور به همین دلیل محبوبترین رقص مردان است. چنین فرض میشود که قازاغی رقص جنگجویان است و هنگام رفتن به جنگ و یورش اجرا میشده. رقص به دلیل تنوع ترتیب و تکنیک آن، شامل حرکات پیچیده است که هرکدام از مجریان رقص قابلیتها و تواناییهای خود را نشان میدهند.
رقص کسمه:
این رقص ملودی ساده و در عین حال جذابی دارد. رقصی کمیک است که فقط توسط مردان اجرا میشود. در مناطق جنوبی متداول است. رقص کسمه ای که در قاراباغ اجرا میشود دارای ملودی و نحوه اجرای متفاوتی است.
رقص ولاچولا:
این رقص در سالهای( ۱۹۲۰ )و در نزدیکی لریک و توسط آهنگسازی از روستای وئلاچولا آفریده شده است. موسیقی وئلاچولا به حدی چالاک و زیباست که حتی در دیگر سرزمینها نیز متداول شده است.
رقص قوچعلی:
این رقص به زندگی قوچوها(افرادی که از مردم باج سیبیل میگرفتند)می پردازد صفت مشخصه این رقص کمیک بودن آن است رقص قوچعلی مربوط به نحوه زندگی قوچوهای باکو قبل از انقلاب( ۱۹۱۷) میباشد.
رقص قوفتا:
این رقص مخصوص خانمها بوده و در اصل توسط خانمهای مسن اجرا میشود. مشخصه اصلی رقص سرعت کم آن و اجرا به همراه تصنیف آن است. این رقص، رقصی قدیمی است که مابین حدود سالهای( ۱۹۳۰الی ۱۹۴۰ )در کل آذربایجان مرسوم بوده. سرعت آن متوسط بو در ترتیب حرکات رقص استواری و کمی حجب وجود دارد.
رقص قیزیل گول:
بیشتر در عروسیهای شهری و توسط خانمها و دختران جوان اجرا میشود
رقص قیتقیلدا:
رقص قیتقیلدا از جمله رقصهای زنانه است که حالتی نمایش وار دارد و در باکو بسیار متداول بوده است. همراه با صدای کف زدنهای متناسب با ریتم، اجرا کنندگان این رقص در رابطه با موضوع نقش میگیرند. یکی از آنان نقش عروسی خجالتی و ترسو را دارد. ناگهان مادرشوهر وارد میشود، او از عروس ناراضی است و او را مداوم تهدید میکند. برای حمایت از عروس، خانمی دیگر وارد میدان میشود و سایرین یکی یکی به همین روش هنر خود را به نمایش میگذارند. به هر یک از اجرا کنندگان این امکان داده میشود که در چهار چوب نقش خود و در حد شایستگی برای رقص و به اندازه دلخواه نقش آفرینی نمایند. این رقص توسط یک دسته از زنان ایفا میشود. منعکس کننده وضعیت زنان در زندگی عمومی همراه با طنز، حرکات خنده دار فراوان است. از ویژگیهای اصلی این رقص حرکات خفیف تا شدید و ناگهانی و جایگزینی سریع در حرکت است. همچنین عشوه و غمزه، حرکات دست و شانه، چشم ابرو شکلکها به طور گسترده ای استفاده میشود. زمان رقص شما فرصت ایجاد حرکت آزادانه را خواهید داشت.
رقص قیزلار بولاغی:
به دلیل نوع زندگی دامپروری و شکارگری ایلات ترک در طول تاریخ و نیاز به استفاده از حداکثر نیروی کار موجود در خانواده، زنان در خانواده و جامعه ترک حتی تا قرنها بعد از پزیرش اسلام در بطن جانعه بوده و عنصر اضافی و پشت پرده محسوب نمیشدند و مدام برای انجام دادن کارهای مختلف در کوچه و بازار و دشت و صحرا حاضر میشدند و در این حضورها البته قرارهای عاشقانه هم گذاشته میشد که چشمه یکی از آن مکانها بود. که دختران درکنار آن جمع شده و ضمن خواندن تصنیف و نواختن ساز، میرقصیدند. این رقص از این محلها پا گرفته و نام (چشمه دختران) را به خود گرفته است. سرعت رقص متوسط، بسیار آهنگین و ظریف است. ترتیب حرکات آن دور زدنهای زیاد یا روانه شدن در طول یک خط میباشد.
رقص کئچ مه مه سی:
این رقص طیف گسترده ای از جشنها و مراسم عروسی به خصوص مردان را در بر میگیرد. رقصی که در شیروان محبوب است، علاوه بر آن به طور عمده در روستاهای باکو اجرا میشود. موسیقی بسیار زیبا و هماهنگ دارد. این رقص میتواند آهسته و سریع اجرا گردد. معمولادر دستگاه ماهور و بیات قاجار اجرا میشود. ریتم به ریتم تعییر میکند و بسیار سریع است و هماهنگی دارد.گاهی اوقات به این رقص به اشتباه «کئچی ممه سی» «پستان بز» اطلاق میشود، که با محتوایش مطابقت ندارد. در واقع نام این رقص از فعل«کئچمک» به معنی عبور کردن و گذشتن استخراج شده و کئچمه مه سی به معنی (عبور نکردن یا راه عبور ندادن) میباشد. ایفاگران رقص با یکدیگر به رقابت پرداخته و حرکات رقص خود را به زیبایی و انعطاف پذیری، نشان میدهند.
رقص کَندیری:
رقصی است سریع و مهیج با ریتم رقص قایتاغی که ملودی رقص در اواخر قرن گذشته در منطقه شکی آفریده شده است. طناب (کندیر) درمراسم شادی مردمی منطقه شکی از جمله لوازم مورد استفاده ضروری است. طناب بازان٬استادی و مهارتهای حرکتی خود را بر روی طناب نشان داده و عناصر رقص را نیز در حرکات خود داخل مینمایند.
]
رقص کوراغلونون قایتارماسی:
اساس این رقص جنگ و جنگاوری است سرعت زیادی داشته و رقصی دینامیک میباشد. صدای بلند سرنا و سازهای کوبه ای رقاصان را به سریعترین حرکات تشویق مینماید.
رقص گلین آتلاندی:
رقص سنتی مراسم عروسی قدیمی میباشد. رقصی است طولانی، با سرعت آرام و در عین حال بینهایت ملودیک. در منطقه جبراییل آذربایجان بسیار رواج دارد.همانطور که از نامش(عروس بر اسب سوار شد) پیداست عروسها با آهنگ موسیقی آن میرقصیدند. این رقص در عین زمان در منطقه شکی دارای موسیقی متفاوتی است، آن را دوبار، هم هنگام رفتن برای آوردن عروس و هم هنگام وداع عروس با خانه پدری ایفا میکنند.
رقص دسمالی(دستمالی):
ملودی این رقص در سال( ۱۹۳۲ )توسط تار زن اهل نخجوان، نصیر نصیراف ساخته شده است. بسیار چالاک، شاد، و با تمپو پرشور اجرا میشود. در اصل این رقص توسط دختران اجرا میشود. در نخجوان گاهی توسط پسرها نیز اجرا میشود. رقص «دسمالی» در زمان خود به طور گسترده ای در آذربایجان و بخصوص در باکو مرسوم بود
رقص سمنی:
رقص سمنی از جمله رقصهای بومی و بسیار کهن مردم آذربایجان است. و در حقیقت، فراتر از رقص و شادمانی سنتی است که بیشتر به آداب و رسوم آمدن بهار اختصاص متعلق است. رقص سمنی فقط توسط دختران و زنان اجرا میشود که با آواز همراهی میشود. رقص سمنی در کل آذربایجان متداول است
رقص رنگی:
رنگی از رقصهای بسیار قدیمی خانمها است که در گنجه آفریده شده و سرعت آن آرام است. وسعت حرکات و تنوع اشکال رقص، ویژگی خاصی به این رقص میبخشد
رقص دارتما یاخام جیریلدی:
رقصی است خنده دار و زمانی در شهر شکی و مناطق اطراف آن متداول بود ولی اکنون فراموش شده است.این رقص آهنگی مخصوص به خود با همین نام داشته که با ملودی آن میرقصیدند.
رقص چال پاپاق:
«پاپاق» نام کلاهی است که معمولا میانسالان و پیرمردهای آذربایجانی بر سر میگذارند. این رقص نیز منحصر به آنها است. لیکن زنان مسن نیز با آن میرقصند. سرعت رقص خیلی آهسته است. حرکات آن ریتمیک و اندکی مبالغه آمیز است.
رقص گلین گتیرمه(آوردن عروس):
از رقصهای بسیار قدیمی مردم آذربایجان است رقصی است که در مراسم سنتی عروسی و قبل از اینکه عروس به خانه داماد برده شود در خانه عروس اجرا میشد. ریتم رقص بسیار متغیر بوده صدای موسیقی به سختی شنیده میشود. رقص گلین گتیرمه رقصی مهیج و وجدآور است.
رقص قایتاغی:
قایتاغی از جمله رقصهای بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است رقص قایتاغی رقصی است نزدیک به لزگی با گستردگی وسیع در منطقه آذربایجان حرکات رقص عبارت است از چرخشها و دور زدنهای فراوان، ترتیبات بی اندازه متنوع، از جمله پرشهای فراوان در حال ایستاده بر روی انگشتان پا، حرکات روان بدون حرکت شانه ها، گرفتن دستها بحالت مشت نیمه بسته، بازکردن یک بازو در حالی که بازوی دیگر نیمه بسته نگهداشته شده و...
رقص یئرلی:
رقص یئرلی از جمله رقصهای کهن مردم آذربایجان و متداولترین رقص در مناطق زاکاتالا، گاخ و بالاکن با ریتم قایتاغی میباشد. ملودی آن از چندین بخش تشکیل شده است:
رقص تامارا:
رقص تامارا تقریباً در سالهای( ۱۹۱۷–۱۹۱۶ )در باکو آفریده شده است. نامگذاری این رقص به افتخار هنرمند مشهور اهل سالیان و ایفاگر رقصهای آذربایجان در عروسیها، خانم تامارا بودهاست. این رقص بسیار جذاب و با همراهی ترانه های شیرین بوده و توسط خانمها و آقایان با تمپو آرام اجرا میشود. این رقص با آواز موسیقی مقامی آغاز میشود.
رقص گلین هاواسی:
این رقص را در لنکران هنگام رفتن برای آوردن عروس میرقصیدند. موسیقی رقص جذاب و با سرعت آرام میباشد. پس از رساندن عروس به خانه داماد رقص گلین هاواسی بار دیگر اجرا میشود. این بار فقط مردان و زنان جوان میرقصند
رقص گول گز:
از جمله رقصهای قدیمی و مشهورترین رقصهای زنانه اهالی آذربایجان است موسیقی رقص را نوازنده نی، حسنعلی، اهل نخجوان در سالهای( ۱۹۰۵–۱۹۰۴ )آفریده است. گول گز نام همسر حسنعلی بود. این رقص را با صدای حزین و لیریک موسیقی به صورت روان و حرکات مداوم و ظریف میرقصند و مدت زیادی، بخصوص در مراسم عروسی باکو و نخجوان متداول بود
رقص گولمه ای:
رقص گولمه ای در مراسم حنابندان عروسی توسط دوستان و فامیل عروس اجرا شده و فرم این رقص به صورت رقص یاللی است
رقص هراتی:
رقصی شوق انگیز و قدیمی است که به لحاظ ریتم مارش مانند و تنوع نحوه اجرا قابل توجه است. هراتی در عصر خود از جمله رقصهای بسیار متداول در گنجه بود. دورنمایه رقص، جوانمردی و جسارت است. ریتم منحصر به فرد آن باعث معرفی و شناساندن آن در همه آذربایجان شده است
رقص هئیوا گولو...:
رقصی معاصر بوده و مؤلف آن علی کریم اف است. در شاماخی، آستارا و نخجوان بسیار مشهور است. نحوه اجرای رقص سولو (انفرادی) بوده و فقط توسط خانمها ایفا میشود. حرکات ملایم، با انعطاف و با معنی است
رقص یاللی:
شکل اولیه و ابتدایی یاللی به شکل مراسم سنتی بود که در اطراف آتش، که منبع گرمی، نور و غذای گرم برای بشر قدیمی بوده و پس از شکار و پختن و خوردن آن انجام میشده. در چنین مراسمی آتش را نیایش میکردند. یاللی با سرعت آرام و سنگین شروع شده و با قدمهای سریع که به شکل دویدن است، با سرعت سریع پایان مییابد. در آذربایجان صدها نوع یاللی وجود دارد. یاللی هم در مراسم شادی و هم در مراسم غم مثل سوگواری برگزار میشده. و قدمت آن به هونها و زمان آتیلا میرسد. یاللی هایی را که در سوگواری اجرا میشده اصطلاحا«یاس یاللی سی» میگفتند. رسم«شاخصی» با انواع مختلفش در اصل همان یاس یاللی سی میباشد.
